محمدمهدى فقيه محمدى جلالى
از بقاع متبركه در قم، بقعه امامزاده صفورا خاتون است كه پشتبارگاه امامزادگان على حارث و احمد - مشهور به خاكفرج - واقع شده است.
درباره شخصيت مدفون در بقعه و اينكه نسب شريفش به كدامين امام(ع) بر مىگردد، ميان علماى انساب و مورخين اختلاف است. تا جايى كه در زبانها به غلط شهرت يافته كه مدفون در اين بقعه، صفورا دختر حضرت شعيب پيغمبر عليه السلام مىباشد. (1) ولى با توجه به قرائن و تحقيق نگارنده، ترديدى نيست كه مدفونين در اين بقعه، دو تن از سادات از نسل عمر الاطرف فرزند امام على(ع) مىباشند.
علت نامگذارى اين بقعه به نام صفورا بدان جهت است كه صفورا خاتون نخستين شخصيتى است كه در اين نقطه به خاك سپرده شده و يا اينكه كلمه «صفورا» ماده تاريخ بناى بقعه و وفات صفورا خاتون است. (2)
به هر حال حسين بن محمد بن حسن قمى در كتاب تاريخ قم (3) مىنويسد:
«ديگر ساداتى كه به قم آمدند، عمريهاند از فرزندان عمر بن على بن ابىطالب عليهم السلام ، ابو عبدالله العمرى ذكر نسب او نكرده و او به كميدان (4) فرود آمده است و مردى بس پرهيزكار و فاضل بوده است و به كميدان وفات يافته است. ديگر از فرزندان عمر بن على(ع) دو زن بودهاند. والله اعلم.»
مرحوم ناصرالشريعه و صاحب انوار المشعشعيين پس از نقل مطالب فوق مىنويسد:
مدفون در بقعه صفورا كه در مزرعه كميدان و در نزديكى مشهد شاهزاده احمد در خاكفرج واقع است، همان امامزاده جليلالقدرى است كه صاحب تاريخ قم نقل كرده استيعنى از احفاد عمر بن على بن ابىطالب عليهم السلام . (5)
اما مرحوم عباس فيض با الهام از كلمات صاحب تاريخ قم، چنين نتيجه مىگيرد كه مدفونين در بقعه مورد بحث، شاهزاده محمد بن عبدالله بن عمر بن على بن ابىطالب عليهم السلام است كه همراه صفورا برادرزاده خود در اين بقعه مدفون مىباشند. (6) همين احتمال بدون مدرك را در كتاب ديگرش تقويت كرده است. (7)
با وجود اينكه مؤلف تاريخ قم در كتابش نسب اين امامزاده را ننوشته، معلوم نيست كه مرحوم عباس فيض به چه دليل و با كدام مدرك، مدفون بودن شاهزاده محمد بن عبدالله را در اين بقعه تصريح نموده است؟ حال آن كه مداركى تاييد مىنمايد يكى از اولاد جعفر بن احمد بن عبدالله بن محمد بن جعفر بن محمد بن عمر الاطرف بن امام على(ع) به نام محمد در اين بقعه مدفون مىباشند، زيرا:
اولا، مؤلف تاريخ قم، تعيين ننموده كه از چندمين نسل عمر الاطرف به اين شهر، هجرت و وفات كرده، خصوصا با تصريح چند تن از علماى انساب، ديگر جاى ترديد نيست كه مدفون در اين بقعه يكى از اولاد جعفر بن احمد مىباشد. بنابراين، احتمال مرحوم فيض فاقد مدرك و صحيح نمىباشد.
ثانيا، اگر شجرهنامهاى كه مرحوم فيض ارائه نموده را با تاريخ وفات صفورا خاتون يعنى سال 378 ه. ق مقايسه كنيم، نادرستى آن روشن مىشود; زيرا وفات محمد بن عبدالله بن عمر در نيمه دوم قرن دوم اتفاق افتاده و لازمه آن اين است كه صفورا بالغ بر دويستسال در قيد حيات باشد، كه اين بعيد به نظر مىرسد.
ثالثا، در كتاب منتقلة الطالبية (8) به هجرت محمد بن جعفر بن احمد به قم تصريح شده و ابن طباطبا در كتاب مذكور مىنويسد:
«بقم، من اولاد جعفر بن [احمد بن عبدالله بن] محمد بن جعفر بن محمد بن عمر الاطرف و هم محمد و على و يعقوب».
اين خود دليل قوى مبنى بر دفن محمد بن جعفر همراه برادر زادهاش صفورا خاتون در اين بقعه است و همين نظريه را چند نويسنده ديگر بيان نمودهاند: عبيدلى در تهذيب الانساب، فخر رازى در الشجرة المباركه، بيهقى در لباب الانساب، المجدى، كاتوزيان در انوار المشعشعيين، وفقيه در انوار پراكنده با عبارت «و لهم اعقاب فى قم» اين ديدگاه را تاييد نمودهاند. (9)
در پايان، بايد گفت كه بقعه مورد نظر فاقد هر گونه تزيينات و حجرات و بيوتات مىباشد، كه بناى اصلى بقعه را به سال 378 ه. ق نوشتهاند. اما در كتاب تربت پاكان (10) بناى بقعه فعلى را متعلق به قرن نهم و دهم هجرى دانسته و تعميرات بعدى آن را در سال 1334 ه.ق به وسيله محمد رضاى ميرزا قاجار نسبت داده است.
به هر حال شكل ساختمان بقعه از خارج، شش ضلعى منتظم مىباشد و همانطور كه در تصوير مشاهده مىگردد به مرور زمان، آجرهاى آن از بين رفته و احتمال سقوط بنا مىرود. بر فراز اين بقعه گنبدى عرقچينى است كه مزين به كاشيهاى آجرى فيروزه رنگ مىباشد و ارتفاع آن از سطح بام 2 متر و مجموع بقعه 5 متر ارتفاع دارد كه حفظ گنبد و بقعه به خاطر قدمت آن ضرورى است. (11) از اينرو بر سازمان ميراث فرهنگى استان و اوقاف و امور خيريه لازم است كه اين آثار باستانى را حفظ و نسبتبه تعمير آن عنايتبيشترى مبذول فرمايند.
پىنوشتها:
1- انجم فروزان، ص146; انوار پراكنده، ج1، ص523.
2- گنجينه آثار قم، ج2، 288.
3- تاريخ قديم قم، ص238.
4- «كميدان» نام مزرعه و قلعهاى در همين خاكفرج بوده است.
5- تاريخ قم، ناصر الشريعه، ص127; انوار المشعشعيين، ج2، ص235.
6- گنجينه آثار قم، ج2،287.
7- انجم فروزان، ص147.
8- منتقلة الطالبية، ص258، چاپ اول، نجف 1388 ه. ق.
9- تهذيب الانساب، ص303; الشجرة المباركه، ص202; لباب الانساب، ج1، ص230 و360; المجدى، ص249; انوار المشعشعيين، ج1، ص236; انوار پراكنده، ج1، ص525.
10- تربت پاكان، ج1، ص87.
11- انوار پراكنده، ج1، ص527 و528; گنجينه آثار قم، ج2، ص288.