| صفحه اصلى>شيعه امام على(عليه السلام)>تاريخ تشيع |
| تشيع در جهان امروز |
مقاله:تشيع در جهان امروزتشيع در جهان امروز،عده كل مسلمانان جهان در نخستين سالهاى قرن بيستم ميلادي/چهاردهم هجرى قمرى بنا بر آمارهايى كه بيگانگان گرفتهاند،حدود 233 ميليون نفر بر آورده مىشده است (زوئيمر و ديگران،283) :با توجه به نو پديد بودن امر آمارگيرى،و نيز با توجه به اين كه تا سالهاى بعد از جنگ جهانى دوم بخشهاى وسيعى از جهان اسلام تحتسلطه و سيطره غير مسلمين بوده است،آمارهاى مربوط به عده كل مسلمانان سرزمينهاى مختلف،و مالا آمارهاى مربوط به عده كل مسلمانان جهان،به ويژه در سالهاى پيش از استقلال بسيارى از كشورهاى كنونى جهان اسلام،اساسا متكى يا منحصر بر همان تخمينهاى اجمالى،و گاه آمارگيريهاى جدىترى،بوده است كه كارگزاران آن قدرتهاى غير مسلمان غالب،با سبق نظرهاى و نيات مختلف،اعلام مىكردهاند،از همين رو،منابع مختلف عده كل مسلمين جهان را در آخرين سالهاى قرن نوزدهم ميلادى/سيزدهم قمرى،از 157 ميليون نفر در سال 1834 م تا 300 ميليون نفر در سال 1903 م تخمين زدهاند.بنا بر اين همان گونه تخمينها،12 ميليون نفر از جمعيت تخمينا 233 ميليونى مسلمين جهان را شيعيان تشكيل مىدادهاند،بنا بر اين 221 ميليون نفر مسلمين اهل سنت،از 140 ميليون حنفى،58 ميليون شافعى،16 مليون مالكى،و 7 ميليون حنبلى تشكيل يافته بوده است (همان،دياگرام 292) .مهمترين كشورهاى شيعه يا شيعه نشين جهان، يعنى ايران،در آن سالها5/9 ميليون جمعيت داشته كه 8/8 ميليون آن مسلمان و چهار پنجم از اين مسلمين نيز شيعه بودهاند (همان،دو جدول آخر كتاب) .بنا بر منبع ديگرى نيز ايران در سال 1900 م ده ميليون نفر جمعيت داشته است (اطلس تاريخ جمعيت جهان،153) .قابل توجه است كه در آن سالها نيمى از جمعيت 610 هزار نفرى (شامل 600 هزار مسلمان) بحرين شيعه بودهاند،و هند 5 ميليون شيعه (و كلا حدود 36/284 ميليون نفر جمعيت) داشته است.اينك،در اواخر قرن بيستم ميلادى على رغم آن كه دست كم حدود يك قرآن از آشنايى جهان اسلام با امر آمار گيرى و ضرورت آن مىگذرد،هنوز آمارهاى متقن و مطمئن و يكدستى در باره عده مسلمانان سرزمينهاى مختلف (به ويژه سرزمينهاى تحتحكومت غير مسلمين) ،و به طريق اولى در باره عده شيعيان اين سرزمينها،و مالا در باره عده مسلمانان و شيعيان جهان،در دست نيست:بنا بر آمارهاى سازمان كنفرانس اسلامى (تاسيس م 1971/ارديبهشت 1350 ش) كه تاكنون،بويژه از نقطه نظر سياسى،تنها سازمان فراگير بين الدول اسلامى يا مسلمان است،كل عده جمعيت مسلمان جهان در سراسر پنج قاره،در سال 1982 م/1361 ش 1029427000 نفر بوده كه 636720000 نفر از ايشان در كشورهاى تحتحكومت مسلمين (به عنوان اكثريت) ،و 392707000 نفر از ايشان در كشورها و سرزمينهاى تحت استيلاى غير مسلمين (به صورت اقليت) زندگى مىكردهاند. (اقليتهاى مسلمان در جهان امروز،287) .بنا بر آمارهاى ديگرى كه على القاعده انتظار مىرفته متقن و قابل اطمينان باشند،كل عده مسلمانان جهان در حوالى سال 1984 م/1363 ش 150،286،805 نفر (يعنى 97/17 در صد از كل جمعيت 000،907،480،4 نفرى جهان) بوده است (خريطة انتشار المسلمين فى العالم،26) .بالاخره بنا بر منبع ديگرى كه در باره«اديان زندهجهان»آمارهاى (حسب الادعا) جديدى به دست داده،كل عده مسلمانان جهان در سال 1959 م/1338 ش 420 ميليون نفر بوده است (اديان زنده جهان،3،15،220) .منبع اخير مدعى بوده است كه اين آمارها«بهترين ارقام دستيابى بودهاند كه از چندين منبع تلفيق شدهاند» (همان،15) .با توجه به اين مقدمات،وضع آمارهاى مربوط به تشيع در جهان،خود معلوم است.بنا بر يكى از جديدترين منابع (سالنامه 1990 بريتانكا،778-779 (عده مسلمانان (شيعه و اهل تسنن) در كشورهاى كه اكثريتيا نسبت قابل ملاحظهاى از جمعيتشان مسلماناند در سال 1983 م/1368 ش از اين قرار بوده است: |
سايرين |
عده سنىها |
عده شيعيان | كشور |
| 1,630,000 | 1,970,000 | 2,220,000 | افغانستان |
2,540,000 |
660,000 (جمع) | آلبانى | |
17,000 |
24,360,000 (جمع) | الجزاير | |
8,000 |
120,000 | 290,000 | بحرين |
14,720,000 |
95,570,000 (جمع) | بنگلادش | |
3,890,000 |
700,000 (جمع) | (داهومى) بنين | |
92,000 |
159,000 (جمع) | برونى | |
8,320,000 |
670,000 (جمع) | بلغارستان | |
4,960,000 |
3,750,000 (جمع) | بوركينافاسو (ولتاى عليانى سابق) | |
8,830 |
2,510,000 (جمع) | كامرون | |
260,080,000 |
110,000 (جمع) | كانادا | |
3,100,000 |
2,440,000 (جمع) | چاد | |
1,074,800,000 |
26,000,000 (جمع) | چين كمونيست | |
1000 |
400 (جمع) | جزيرة كريسمس | |
245 |
340 (جمع) | جزاير كوكو (كلينگ) | |
1000 (فقط مسيحى) |
447,000 (فقط سنى) | كومور | |
9,900,000 |
2,400,000 (جمع) | ساحل عاج | |
562,000 |
170,000 (جمع) | قبرس | |
31,000 (فقط مسيحى) |
481,000 (فقط سنى) | جيبوتي | |
3,050,000 |
48,700,000 (فقط سنى) | مصر | |
33,550,000 |
15,350,000 (اكثرا سنى) | اتيوپى | |
677,000 |
57,000 (جمع) | فيجى | |
54,430,000 |
1,680,000 (جمع) | فرانسه | |
38000 |
797,000 (اكثرا سنى) | گامبيا | |
6000 |
582,000 (اكثرا سنى) | نوار غزه | |
59,660,000 |
1,470,000 (جمع) | ٍٍآلمان غربى | |
12,280,000 |
2,290,000 (جمع) | غنا | |
9,940,000 |
150,000 (جمع) | يونان | |
1,010,000 |
5,700,000 (جمع) | گينه | |
670,000 |
290,000 (جمع) | گينه بيسائو | |
688,000 |
66,000 (جمع) | گويان | |
699,700,000 |
92,110,000 (جمع) | هند | |
23,160,000 |
153,390,000 (جمع) | اندونزى | |
640,000 |
4,240,000 | 49,440,000/ | ايران |
520,000 |
5,940,000 | 10,790,000 | عراق |
3,940,000 |
630,000 (اكثرا سنى) | اسرائيل | |
220,000 |
2,840,000 (سنى) | اردن | |
22,100,000 |
1,410,000 (جمع) | كنيا | |
510,000 |
920,000 | 610,000 | كويت |
1,370,000 (شامل 200,000 نفر درروز) |
610,000 | 930,000 | لبنان |
2,160,000 |
350,000 (جمع) | ليبريا | |
120,000 |
3,960,000 (سنى) | ليبى | |
7,130,000 |
1,380,000 (جمع) | مالاوى | |
8,200,000 |
9,220,000 (جمع) | مالزى | |
| 209,000 (سنى) | مالديو | ||
790,000 |
7,120,000 (جمع) | مالى | |
10,000 |
1,930,000 (سنى) | موريتانى | |
920,000 |
140,000 (جمع) | موريس | |
2000 |
76,000 (سنى) | مايوت | |
320,000 |
24,210,000 (اكثرا سنى) | مراكش | |
13,300,000 |
1,990,000 | موزامبيك | |
39,250,000 |
1,560,000 (جمع) | ميانمار (برمه سابق) | |
17,950,000 |
500,000 (جمع) | نپال | |
1,430,000 |
5,720,000 (سنى) | نيجر | |
63,770,000 |
52,190,000(جمع) | نيجريه | |
190,000 |
1,220,000 (جمع) | عمان | |
3,800,000 |
115,020,000 (اكثرا سنى) | پاكستان | |
57,330,000 |
2,580,000 (جمع) | فيليپين | |
32,000 |
395,000 (اكثرا سنى) | قطر | |
6,360,000 |
630,000 (جمع) | رواندا | |
160,000 |
13,430,000 (سنى) | عربستان سعودى | |
670,000 |
6,730,000 (سنى) | سنگال | |
2,397,000 |
1,560,000 (سنى) | سيرالئون | |
2,246,000 |
428,000 (جمع) | سنگاپور | |
14,000 |
7,324,000 (سنى) | سومالى | |
29,830,000 |
410,000 (جمع) | افريقاى جنوبى | |
15,580,000 |
1,270,000 (جمع) | سرى لانكا | |
7,360,000 |
19,910,000 (سنى) | سودان | |
350,000 |
85,000 (جمع) | سورينام | |
1,230,000 |
10,500,000 (اكثرا سنى) | سوريه | |
15,900,000 |
7,830,000 (جمع) | تانزانيا | |
53,160,000 |
2,120,000 (جمع) | تايلند | |
50,000 |
7,930,000 (سنى) | تونس | |
440,000 |
55,100,000 (سنى) | تركيه | |
15,360,000 |
1,090,000 (اكثرا سنى) | اوگاندا | |
253,470,000 |
34,330,000 (جمع) | اتحاد شوروى سابق | |
70,000 |
1,460,000 | 290,000 | امارات متحده عربى |
56,420,000 |
80,000 (جمع) | انگليس | |
244,050,000 |
4,730,000 (جمع) | امريكا | |
180,000 |
710,000 (اكثرا سنى) | ساحل غربى رود اردن | |
| 195,000 (سنى) | (افريقا) صحراى غربى | ||
120,000 |
2,394,000 (اكثرا سنى) | يمن جنوبى (قبل از وحدت) | |
| 3,530,000 | 5,300,000 | يمن شمالى (قبل از وحدت) | |
21,240,000 |
2,470,000 (جمع) | يوگسلاوى (قبل از تقسيم) | |
|
البته اين ارقام كاملا دقيق و قطعى نيستند،و در موارد متفاوت منابع ديگر ارقام كما بيش متفاوتى به دست دادهاند،براى مثال،در باره عده شيعيان،اهل تسنن،و دروزيهاى لبنان در سال 1975 م/1354 ش و اوايل دهه 1980 م/ تسنن،و دروزيهاى لبنان در سال 1975 م/1354 ش و اوايل دهه 1980 م/1360 ش،از سوى برخى منابع محلى به ترتيب دو گروه ارقام 970،000 - 690،000 - 348،000 - 1،100،000 - 750،000 و 200،000 نفر اعلام شده بوده است (موجان مؤمن،268) قطع نظر از اين كه به هر حال،مىتوان دروزيها را جزو شيعيان اسماعيلى،و مآلا جزو شيعيان به معناى موسع تلقى كرد (فرهنگ اديان،112) .بنابر آمار فوق،تنها رقم كل شيعيان كشورهاى ايران و عراق و كويت و لبنان و بحرين (با احتساب حدود 300،000 نفر دروزيهاى لبنان) به 67،950،000 نفر سر مىزده است،در حالى كه شيعيان بسيارى از كشورهاى مسلمان ديگر،مثل تركيه،آلبانى،اتيوپى، عربستان سعودى،سوريه،يمن،يا فرانسه و شوروى (سابق) و چين كمونيست و آمريكا و انگليس،و يا مهمتر از همه اينها هند و پاكستان و آفريقاى شرقى محاسبه نشدهاند.امروز شمار شيعيان به ويژه در ايران و عراق و شبه قاره هند و پاكستان و يمن چشمگير است،اما شمار معتنابهى از شيعيان نيز در تركيه و سوريه و لبنان و سواحل شرقى آفريقا و نواحى شرقى جزيرة العرب زندگى مىكنند (فرهنگ اديان،296،خاور ميانه و شمال آفريقا 1990،11) .در مجموع،امروزه عده شيعيان بالغ بر 20 درصد كل عده مسلمانان جهان را تشكيل مىدهد،و روى هم رفته دست كم به دويست ميليون نفر بالغ مىشود (خاورميانه و شمال آفريقا،1990،11) .البته منابع شيعى نسبت عده شيعيان به كل عده مسلمين جهان را تا يك سوم يا 30 درصد نيز دانستهاند (تاريخ الشيعه، مظفر،272) .مرحوم سيد محسن امين عاملى در اعيان الشيعه (كه در سال 1314 ش تاليف كرده بود) عده كل شيعيان جهان را به طور كلى بالغ بر 75 ميليون دانستهبوده است (اعيان الشيعه، 1/26) .از نقطه نظر تاريخى،كسانى همچون محمد جواد مغنيه علت كم يا زياد شدن (يا آن در واقع، كم يا زياد وانمودن) عده شيعيان يا اهل تسنن را در سرزمينهاى مختلف اسلامى،همانا استيلاى خاندانهاى حكومتگر (بويژه متعصبتر) شيعى يا سنى دانستهاند (الشيعة و التشيع، 212) .و لو آن كه اين نظر را كما بيش مبالغه آميز بدانيم،منكر اين نكته نمىتوانيم شد كه اقتدار سياسى تشيع به هر حال به نحوى با توجه جدى (اگر چه به تشبه و تقرب) به اين مذهب متناسب بوده است.شاهد نيرومند اين مدعا اين اعتراف هانس مولر،استاد دانشگاه فرايبورگ آلمان (به عنوان نماينده و نمونه يك نوع رويكرد) است كه تا زمان وقوع انقلاب اسلامى ايران در سال 1978 م/1357 ش،كه اساسا بر مفاهيم و اصول و انديشههاى شيعى متكى و مبتنى و به استفاده از نمادهاى شيعى مستظهر بود،همه غربيان و حتى شرق شناسان ايشان،تنها وجه سنى اسلام را مىشناختند و به هر حال تنها به وجه سنى اسلام توجه داشتند (بازشناسى تشيع،85) . يوزف شاخت در مقدمه كتاب ميراث اسلام (ص 8) صريحا گفته است كه مراد از«اسلام»در اين كتاب همانا اسلام سنى بوده است.«مركز مطالعات عالى آسيا و آفريقاى جديد در پاريس،كه خريطه انتشار مسلمانان در جهان را بر اساس آمارهاى سال 1983 م/1362 ش بانك جهانى تهيه و منتشر كرده،عده و نسبتشيعيان كشورهاى مختلف جهان را (كه داراى سكنه شيعه قابل توجهى بودهاند) نسبتبه كل عده مسلمين ساكن آن كشورها در اوايل دهه 1980 م/1360 ش (گاهى تخمينا) محاسبه و اعلام كرده است (ص 17) .جز در مورد معدودى از كشورهاى مسلمان كه آمارهاى تفصيلى دقيقى (يا بالنسبه دقيقترى) در مورد عده پيروان مذاهب مختلف مردمشان تهيه و منتشر مىكردهاند،تحديد و برآورد عده شيعيان بسيارى از اين كشورها امرى بسيار مشكل بوده،و گاهى در همان حد تخمين اجمالى فايده داشته و اطمينان بخش بودهاند. |
نسبتشيعيان به كل مسلمين |
عده شيعيان |
عده مسلمين |
كشورها |
20 در صد |
23,269,000 | 16,185,000 | افعانستان |
در صد (3/1در صد كل سكنه) (دروزيها) |
325,600 | 566000 | اسرائيل |
20 در صد |
4,102,000 | 44,618,000 | اتحاد شورى (سابق) |
16 در صد |
3,163,000 | 1,003,000 | امارات متحده عربى |
90 در صد |
35,363,000 | 39,293,000 | ايران |
52 در صد |
180,000 | 346,000 | بحرين |
6/20 در صد |
16,885,000 | 81,966,000 | پاكستان |
20/ در صد |
9,102,000 | 44,618,000 | تركيه |
18 در صد شامل 1,041,000 علوى كه 72 در صدشان شيعيان سوريه را تشكيل مىدهند279,000 دروزى) |
1,458,000 | 8,103,000 | سوريه |
3/15 در صد |
278,000 | 8,839,000 | عربستان سعودى |
51 در صد |
6,560,000 | 12,864,000 | عراق |
70 در صد |
643,000 | 919,000 | عمان |
| 15,350,000 | 236,000 | قطر |
|
2/32 در صد |
438,000 | 1,361,000 | كويت |
6/44 در صد (منهاى 194,000 دروزى كه خود 14 درصد كل سكنه اينكشور را تشكيل مىدهند) |
9,000 | 1,385,000 | لبنان |
8/20 در صد |
17,072,000 | 82,082,000 | هند |
4/40 در صد (قبل از وحدت) |
2,887,000 | 7,148,000 | يمن شمالى |
|
مقايسه اين ارقام با ارقامى كه از سالنامه بريتانيكا،1990 نقل شد،قطع نظر از افزايش طبيعىاى كه مولود نرخ رشدهاى بسيار بالاى متعلق به مسلمين (تا حدود 5/3 و گاهى 4 در صد) است،در عين حال حاكى از تفاوت تخمينها و تلقىها نيز هست.مقايسه اين آمارها با آنچه در اطلس فرهنگى اسلام (ص 267-271) ،يا اطلس كيمبريجخاورميانه و شمال آفريقا (ص 38) ،يا تاريخ الشيعة مرحوم شيخ محمد حسين مظفر،و يا بالاخره الشيعة و التشيع محمد جواد مغنيه (ص 212-226) در باره عده مسلمين و شيعيان كشورهاى مختلف عرضه شده است،مؤيد اين مدعا است.به هر حال،به قول جان چيتهام در اطلس كيمبريجخاورميانه و شمال آفريقا،«آمارها و ارقام عده پيروان مذاهب مختلف در خاورميانه و شمال آفريقا جدلى الطرفين است و...» (ص 39) ،يا على اى حال،دريغ است كه يكى از اخيرترين ارقام و تخمينها در باره عده شيعيان امامى يا اثنى عشرى و نسبت عده آنان به عده كل جمعيت كشورهاى مختلف (به علاوه عده كل مسلمين اين كشورها) بر اساس دايرة المعارف مسيحى جهان(Encyclopaedia,World ،در سال 1980 م/1359 ش در اينجا نقل نشود: Christian) |
نسبت عده شيعيان امامى به كل جمعيت |
عده شيعيان امامى | كل عده مسلمين | كل جمعيت | كشورها |
3/88 در صد |
34,000,000 | 37,694,000 | 38,492,000 | ايران |
1/57 در صد |
7,500,000 | 12,589,000 | 13,145,000 | عراق |
4/54 در صد |
160,000 | 279,310 | 294,000 | بحرين |
8/29 در صد |
1,000,000 | 2,000,000 | 3,360,000 | لبنان |
18 در صد |
270,000 | 1,368,600 | 1,439,000 | كويت |
5/14 در صد |
1,200,000 | 80,320,350 | 82,952,000 | پاكستان |
9/5 در صد |
1,300,000 | 21,885,280 | 22,038,000 | افغانستان |
3/3 در صد |
1,500,000 | 45,018,000 | 45,363,000 | تركيه |
3/2 درصد |
250,000 | 10,768,000 | 10,900,000 | عربستان سعودى |
8/1 درصد |
10,000,000 | 80,540,000 | 547,123,000 | هند |
5/1 درصد |
4,000,000 | 30,297,000 | 268,115,000 | (سابق)شوروى |
6/0 در صد |
50,000 | 7,645,850 | 8,536,000 | سوريه |
| 300,000 | ساير كشورهاى آسيا |
|||
| 270,000 | قاره آمريكا |
|||
| 100,000 | اروپا |
|||
| 40,000 | قاره افريقا |
|||
| 10,000 | استراليا |
|||
7/1 در صد |
72,750,000 | 723,000,000 | 4,374,000,000 | كلكشورهاىجهان |
|
بحث تفصيلى در باره شيعيان كشورها و سرزمينهاى مختلف مسلمانان و غير مسلمان جهان را به مقالات مستقل مربوط به خود آن كشورها و سرزمينها موكول مىكنيم.در اينجا شايد همين اندازه كافى باشد كه بگوييم پراكندگى جغرافياى تشيع در جهان امروز همچنان با آنچه كه در قرن اول هجرى قمرى شكل گرفته و تثبيت گرديده بوده،مطابقت دارد (اطلس كيمبريج خاورميانه و شمال آفريقا،39) .اين جغرافياى تاريخى تشيع عمدتا با گرايش كلى آمارها و ارقامى كه در مورد سرزمينهاى مختلف مسلمان ذكر شد،مطابق است،طرحى كلى از اين جغرافياى تاريخى،يا پراكندگى جغرافيايى تشيع در جهان امروز،در اطلس تاريخى اديان ويراسته مرحوم اسماعيل فاروقى عرضه شده است (261) . منابع:به جز آنچه در متن آمده است،الشيعة فى مصر،عثمان
مرغى،47-59،An Introduction to shi|s Islam Moojan
Momen,1985|Atlas of orldPopulation
History,Colin McEveday|1985|Britannica World تشيع سيرى در فرهنگ و تاريخ تشيع مؤلف دائرة المعارف تشيعنويسنده مقاله مرتضى اسعدى |