سخنى درباره ام‏كلثوم

سخنان مورخان ديگر به جز شيخ مفيد،اقتضا دارد كه زينب و ام كلثوم چهار تن بوده‏اند.دو تن صغرا و دو تن كبرا.مسعودى به اين نكته صريحا اشاره كرده و ام كلثوم كبرا و زينب كبرا را در شمار فرزندان آن حضرت (ع) از فاطمه دانسته و ام كلثوم صغرا را از مادر ديگرى ذكر كرده است.

اما چنان كه ملاحظه شد،شيخ مفيد،از فرزندى به نام ام كلثوم صغرا يادى به ميان نياورده است و زينب كبرا و زينب صغرا مكنى به ام كلثوم را از اولاد فاطمه بر شمرده و زينب صغرا را زاده مادرى غير از فاطمه زهرا مى‏داند و بر او كنيه ام كلثوم اطلاق نكرده است و حال آنكه در پيش گفته شد كه مادر زينب صغرا ام ولد (كنيز) بوده است.

شك نيست كه على (ع) دو دختر داشته است كه هر دو را ما به نام ام كلثوم مى‏شناسيم.يكى از آنان همسر عمر بوده كه در مدينه از دنيا رفته و ديگرى همان كسى است كه در واقعه طف حضور داشته.نام اين دو تن را مورخان ذكر كرده‏اند.اولين آن دو پيش از ماجراى طف مرده است.در اين صورت چندان دور نيست كه ام كلثومى كه در واقعه طف حضور داشته و آن كسى كه در كوفه سخنرانى كرده همان زينب صغرايى باشد كه شيخ مفيد از او ياد كرده است.زينب صغرا و زينب كبرا هر دو از خواهران امام حسين (ع) بوده‏اند.و هرگز نه آن دو از حسين (ع) جدا شدند و نه حسين آنها را ترك كرد.بنابراين اگر زينب كبرا،همان كسى است كه همسر عبد الله بن جعفر بوده و امام (ع) را ترك نگفته و همسرش نيز در قيد حيات بوده است،پس درست‏تر و اولى‏تر آن است كه بگوييم زينب صغرا نيز امام را ترك نكرده است.اين زينب از نظر فضل و دانش در چنان جايگاهى قرار دارد كه نامش پس از نام زينب كبرا ذكر مى‏شود.اما قبرى كه در دهستان راوية در نزديك دمشق وجود دارد،منسوب به زينب صغرا مكنى به ام كلثوم است.چنان كه من خود نيز آن را بر سنگى كه بر قبر اين زن بود مشاهده كردم و نيز ابن جبير بدان اشارت كرده است.اگر چنين باشد اين زينب خواهر امام حسين (ع) است.اما چگونه او به شام رفته و در آنجا وفات يافته و دفن شده،خداوند بر صحت اين قول داناتر است!در تاريخ و آثار باقى مانده در نزد ما،هيچ گونه اشاره‏اى بر اين واقعه ديده نمى‏شود.

ابن عساكر در تاريخ دمشق مى‏نويسد:قبرى كه در دهستان راويه وجود دارد،از آن زنى است‏به نام ام كلثوم و اين زن را نبايد با دختر پيغمبر (ص) اشتباه گرفت.چرا كه وى در مدينه از دنيا رفته است.همچنين نمى‏توان اين قبر را از آن ام كلثوم،دختر على و فاطمه (س) و همسر عمر دانست.زيرا وى در مدينه وفات يافته و در قبرستان بقيع به خاك سپرده شده است.اين قبر در واقع از آن زنى از اهل بيت است كه وى را بدين نام مى‏خوانده‏اند و در حفظ نسب وى تلاشى صورت نگرفته است.

ظاهر عبارت ابن عساكر نشان مى‏دهد كه وى تنها يكى از اولاد على (ع) را به نام ام كلثوم شناخته است و اين نظريه با آنچه از جانب مورخان و نسب‏شناسان اظهار شده سازگار نيست.و مخالف دليلى است كه گفته شده ام كلثومى كه در واقعه طف حضور داشته،همسر عمر نبوده است.چرا كه دانسته شد وى قبل از واقعه طف از دنيا رحلت كرده است.

ياقوت در معجم البلدان به ذكر اين نكته بسنده كرده است كه در«راويه قبر ام كلثوم است.»و بر اين قول،چيز ديگرى نيفزوده است.نهايتا آنكه وجود قبرى براى زينب كبرا در منطقه راويه،از جمله نكاتى است كه دليل قطعى بر عدم آن وجود دارد.ما اين مطلب را در اين كتاب در شرح زندگى زينب،بيان كرده‏ايم.

سيره معصومان جلد 3 صفحه 17

سيد محسن امين