تدوین و جمع آوری قرآن

در اينكه چه كسى پس از وفات رسول خدا (ص) به جمع و تدوين قرآن و ترتيب سور آن قيام كردـاز نظر محققان اهل سنتـاختلاف نظر وجود دارد.ولى آنچه علماى شيعه و اهل سنت اظهار كرده‏اند و مى‏توان ضمن آن به قدر متيقن و جامعى دست يافت،اين است كه امير المؤمنين على (ع) آغاز گر تدوين قرآن بر حسب وصيت و سفارش پيغمبر اكرم (ص) پس از رحلت آن حضرت بوده است.و به رغم اينكه علماى اهل سنت بر حسب اختلاف نظر،نام چهار نفر را به عنوان نخستين جامع و مدون قرآن نام مى‏برند،در عين حال،آنكه از ديدگاه علماى فريقين به عنوان اولين مدون قرآن،نظرها را جلب مى‏كند،على (ع) مى‏باشد.اين چهار تن عبارت اند از على (ع) ،ابوبكر،عمر،سالم :مولى حذيفه.ولى در رأس اين چهار تن بر طبق گواهى مدارك اهل سنت،على (ع) قرار دارد.

رواياتى كه گزارش مى‏گردد،مؤيد همين سخن است.سيوطى مى‏نويسد:از طريق ابن سيرين نقل شده است كه گفت:على (ع) هنگامى كه پيامبر (ص) رحلت نمود،فرمود:

«آليت ان لا آخذ ردائى الا لصلوة جمعة حتى اجمع القرآن،فجمعته»⁽³⁾

[سوگند ياد كردم كه ردا در بر نگيرم جز براى نماز جمعه تا آن گاه كه قرآن را جمع آورى نمايم و در نتيجه موفق به جمع قرآن شده‏ام.]

سپس سيوطى پس از نقل اين روايت،اضافه مى‏كند:پس از بيعت مردم با ابوبكر،على (ع) در خانه خود نشست،به ابوبكر گفتند:على (ع) نمى‏خواهد با تو بيعت نمايد.ابوبكر،شخصى را نزد آن حضرت فرستاد و به او گفت:آيا بيعت با مرا مكروه مى‏دارى؟على (ع) فرمود:من ديدم كه در كتاب خداوند (يعنى قرآن) چيزهايى افزوده مى‏شود.پس با خود گفتم كه جز براى نماز،ردا در بر نگيرم تا قرآن را جمع آورى كنم.ابى بكر گفت:كار شايسته‏اى را انجام داده‏اى.⁽⁴⁾

و نيز ابن النديم،مدت و زمانى را كه على (ع) بعد از رحلت رسول خدا (ص) در جمع آورى قرآن صرف كرد،مشخص ساخته و در اين باره مى‏نويسد:كه آن حضرت سوگند ياد كرد كه ردا بر دوش نگيرد مگر آن گاه كه قرآن را فراهم آورد،سه روز از خانه بيرون نيامد تا قرآن را جمع كرد.آن نخستين مصحفى بود كه مجموع قرآن در آن فراهم آمد و آن مصحف نزد خاندان جعفر بود .⁽⁵⁾

نظير همين روايت در كتاب المصاحف نيز آمده است، ⁽⁶⁾چنانكه در اكثر كتب اهل سنت همين حقيقت منعكس شده است.

روايات مربوط به جمع آورى قرآن به وسيله امير المؤمنين (ع) در مدارك شيعى،چشمگير است و براى نمونه،شمارى از اين روايات را براى مزيد اطلاع خوانندگان در زير مى‏آوريم:

در شرح كافى مولى صالح قزويى به نقل از كتاب سليم بن قيس،آمده است كه على (ع) بعد از وفات رسول خدا (ص) ملازم خانه شد و به جمع و تأليف قرآن،اقبال نمود و از خانه بيرون نيامد تا تمام قرآن را فراهم آورد.به ترتيب نزول،ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه قرآن را مرقوم فرمود.⁽⁷⁾

محدث نورى احاديث فراوانىـمبنى بر اينكه على (ع) نخستين جامع قرآن پس از رحلت پيامبر اكرم (ص) بوده استـنقل مى‏كند و از جمله مى‏نويسد:كه آن حضرت پس از رحلت پيغمبر اكرم (ص) از خانه بيرون نيامد و به جمع و تأليف قرآن سرگرم بود و در اين كار،موفق گشت و آن را به بزرگان وقت ارائه داد و فرمود:اين،كتاب پروردگار شماستـهمان گونه كه بر پيامبرش نازل شدـاز آن،حرفى كاسته نشد و بر آن،چيزى افزوده نگشت.ولى آنان آن را نپذيرفته و ناديده‏اش انگاشتند و گفتند:ما را به چنين كتابى نيازى نيست و على (ع) فرمود:هان سوگند به خدا از پى امروز هرگز آن را نخواهيد ديد فقط بر من لازم بود كه پس از فراهم كردن و جمع نمودن،شما را آگاه سازم تا آن را بخوانيد.⁽⁸⁾

محدث قمى مى‏نويسد:از على (ع) نقل شده است كه پس از وفات رسول خدا (ص) فرمود:

«اقسمت ان لا اضع ردائى على ظهرى حتى اجمع ما بين اللوحين»

همچنين ايشان محتواى همين حديث را به گونه‏اى از تعبير ديگر؛روايت مى‏كند و راجع به آن حضرت،روايتى را بدين سان نقل مى‏نمايد:

«الى على ان لا يضع ردائه على عاتقه الا للصلوة حتى يؤلف القرآن أو يجمعه»⁽⁹⁾ .

بارى،امير المؤمنين (ع) طبق سفارش و وصيت پيغمبر (ص) دست به چنين‏كارى زد،چنانكه ابوبكر حضرمى از امام صادق (ع) نقل كرده است كه رسول گرامى (ص) به على (ع) فرمود:قرآن،در پشت سر خوابگاه من در صحيفه‏ها و كاغذها و حرير قرار دارد،آن را بگيريد و فراهمش آوريد و نگذاريد كه قرآن ضايع گردد،چنانكه يهوديان،تورات را ضايع ساختند.على (ع) آن را در پارچه زردى پيچيد و بر آن مهر نهاد و در خانه خود گذاشت و فرمود:ردا در بر نگيرم تا آن را فراهم و جمع آورى نمايم.⁽¹⁰⁾

روايات در مورد جمع و تأليف قرآن به وسيله على (ع) ـكه بلافاصله پس از وفات رسول خدا (ص) بدان سرگرم شدـفراوان و بسيار چشمگير است و ما به ذكر برخى از آنها اكتفا نموديم .

و اين را نيز بد نيست بدانيد (گر چه از بحث ما خارج است) كه با شواهد و قراينى كه در دست مى‏باشد،قرآنى را كه على (ع) جمع آورى كرد بر طبق ترتيب نزول بوده كه سوره‏هاى مكى قبل از مدنى و در ذكر آنها نيز ترتيب نزول و همچنين ناسخ و منسوخ مراعات شده،كه بحث بيشتر در اين باره خارج از موضوع كار ماست و براى تحقيق بيشتر در اين باره،شما را به همان كتاب تاريخ قرآن حواله مى‏دهيم.

پى‏نوشتها:

1.سفينة البحار،ج 2،ص .414

2.تاريخ قرآن دكتر سيد محمد باقر حجتى.

3.الاتقان،ج 1،ص .99

4.همان،صص 100ـ .99

5.شايد منظور ابن النديم از خاندان جعفر،خاندان امام جعفر صادق (ع) باشد.الفهرست،صص 42ـ .41

6.المصاحف ابن ابى داود،ص .10

7.تاريخ قرآن،صص 59ـ .58

8.فصل الخطاب،ص 97،الكافى،ج 4،ص .444

9.سفينة البحار،ج 2،ص 414،تأسيس الشيعة،ص 316، .317

10.تفسير الصافى،ج 1،ص 24،تاريخ قرآن،ص .54

زندگانى اميرالمؤمنين عليه السلام ص 249

سيدهاشم رسولى محلاتى