نويسنده: ولى الله زحمتكش
رشته: تاريخ، موسسه آموزشى پژوهشى امام خمينى، حوزه علميه قم
استاد راهنما: دكتر عزيز الله بيات
استاد مشاور: دكتر صادق آئينهوند
خلاصه: بحث اين رساله پژوهش و تبيين موقعيت و فعاليت تشيع و شيعيان در عصر سامانيان در ايران است و در آن سعى و تلاش شده است كه درباره موضوعاتى از قبيل ذيل نقد و بررسى به عمل آيد: رفتار امراى سامانى با شيعيان، كيفيت برخورد شيعيان با آنها، نفوذ آنان در دربار سامانى، گرويدن بعضى از سلاطين و وزراء و دانشمندان دربار سامانى به تشيع و اوضاع دينى، فرهنگى و اجتماعى آن دوره بويژه جنبش علويان در طبرستان و فعاليتهاى اسماعيليان در خراسان و نفوذ عقايد آنها در ايران و ديگر ملتهاى اسلامى در قرون سوم و چهارم، سابقه تشيع و اسلام پذيرى بعضى از مراكز مهم تشيع در ايران، پيوند تاريخى آن مراكز با خاندان پيامبر، و مواضع و انديشه برخى از انديشمندان و بزرگان شيعى.
سازمان بندى مطالب اين رساله از قرار ذيل است.
در فصل اول سلسله طاهريان و صفاريان و سامانيان و مذهب آنان و قلمرو سامانيان و ارتباط آنها با خلفاى عباسى و علل انقراض سامانيان مورد بحث و بررسى قرار گرفته است.
در فصل دوم جنبش علويان طبرستان و تأسيس حكومت شيعى مستقل در آن ديار و كيفيت برخورد حكام سامانى با آنها مورد بحث قرار گرفته است و نظر كسانى كه معتقدند سامانيان از سر دفاع از خود برخورد با علويان و سركوبى و نابودى آنان پرداختهاند، نه از سرستمگرى و حق ستيزى، نقد و رد شده است.
فصل سوم به بررسى اوضاع مذهبى عصر سامانيان و كيفيت و پيدايش و جنبش اسماعيليه در خراسان اختصاص دارد، در اين فصل همچنين اثبات شده است كه ميمون القداح و پسر او از شيعيان و اصحاب امام باقر و امام صادق عليهما السلام بودهاند.
در فصل چهارم اوضاع فرهنگى، علمى و ادبى عصر سامانيان بررسى شده است و نقش نهضت فرهنگى چهرههاى درخشان شيعه همچون، كلينى، صدوق، مفيد، طوسى و عياشى، در گسترش تشيع تبيين شده و زندگى سياسى و اجتماعى دانشمندان و ادباء عصر سامانيان همانند، ابو على سينا، فردوسى، رودكى، كسايى، صاحب بن عباد، و نوع تشيع آنان تشريح شده است.
در فصل پنجم به بررسى سابعه تشيع در مراكز مهم شيعى در ايران و انديشمندان برجسته آن مناطق و سير مبارزه مردم آن با خلفاى اموى و عباسى و امراى محلى آنان پرداختهايم، و نقش خراسان بزرگ در گسترش تشيع را نشان دادهايم و اثبات كردهايم كه تشيع در ايران نخست در خراسان طلوع كرده است و سپس از آنجا به شهرهاى قم، كاشان، رى، اصفهان، سبزوار و غيره گسترش يافته است.