صفحه اصلى> محققان‏ و مؤسسات > محققان‏ >
آيت آلله شيخ جعفر سبحانى


آيت آلله شيخ جعفر سبحانى

زندگينامه

يكى از فقيهانى كه ساليان دراز به تدريس و تربيت شاگردان، تبليغ معارف دينى، و تحقيق و تأليف و ترجمه كتابهاى ارزنده علمى و خدمات جاودانه اشتغال داشته و دارد، متفكر بزرگ اسلامى و انديشمند سترگ معاصر، فقيه اصولى، مفسر رجالى، متكلم اديب، و فيلسوف مورخ، حضرت آيت الله حاج شيخ جعفر سبحانى دام ظله العالى است، كه در اين مجال كوتاه به گوشه‏اى از زندگى پر بار ايشان اشاره مى‏كنيم.

ولادت

استاد معظم حضرت آيت الله سبحانى در 28 شوال المكرم 1347 ق (20 فروردين 1308 ش) در تبريز در خانواده علم و تقوا و فضيلت ديده به جهان گشود.

پدر

پدر بزرگوار ايشان: زاهد وارسته، مرحوم آيت الله حاج شيخ محمد حسين سبحانى خيابانى (1) ، يكى از عالمان و فقيهان تبريز بود كه بيش از 50 سال به كار تدريس، تأليف، راهنمايى مردمان و پرورش شاگردان اشتغال داشت.

تحصيلات

آيت الله حاج شيخ جعفر سبحانى، پس از فراغت از تحصيلات ابتدايى، در مكتبخانه مرحوم ميرزا محمود فاضل (2) فرزند فاضل مراغى از شاگردان شيخ اعظم انصارى) به فراگيرى متون ادب پارسى پرداخت و كتابهايى مانند: گلستان، بوستان، تاريخ معجم، نصاب الصبيان، ابواب الجنان و غيره را فرا گرفت . سپس در 14 سالگى (1361 ق)رهسپار مدرسه علميه طالبيه تبريز گرديد و به آموختن مقدمات علوم و سطوح پرداخت. علوم ادبى را نزد مرحومان: حاج شيخ حسن نحوى و شيخ على اكبر نحوى، و بخشى از مطول، منطق منظومه و شرح لمعه را در محضر علامه بزرگوار ميرزا محمد على مدرس خيابانى صاحب ريحانة الأدب (م 1373 ق) (3) بياموخت و اين همه پنج سال (تا 1365 ق) به طول انجاميد.

استاد سبحانى، در آن زمان سخت مشغول تعليم و تعلم (دروس مقدمات) و مباحثه و تأليف بود . يادگار قلمى ايشان از آن زمان (با اينكه نوجوانى 17 ساله بود) دو كتاب است كه هم اينك موجود مى‏باشد:

.1 معيار الفكر (در منطق)،

.2 مهذب البلاغة (در علم معانى، بيان و بديع). (4)

مهاجرت به حوزه علميه قم

دگرگونى در آذربايجان و ظهور فرقه دمكرات به رهبرى پيشه‏ور و غلام يحيى (در شهريور 1325 ش) و تشكيل حكومت وابسته به شوروى، عرصه را براى تحصيل تنگ كرد و به همين جهت، استاد لازم ديد محيط تحصيل را عوض كرده و رهسپار حوزه علميه قم گردد. لذا در مهرماه 1325 شمسى وارد قم شد و به تكميل سطوح، همت گماشت. باقيمانده فرائد الاصول (5) را نزد مرحوم آيت الله حاج ميرزا محمد مجاهدى تبريزى (1327 ـ 1379 ق) و آيت الله حاج ميرزا احمد كافى (1318 ـ 1412 ق) آموخت و كفاية الاصول را هم نزد مرحوم آيت الله العظمى گلپايگانى (م 1414 ق)آموخت.

اساتيد

آيت الله سبحانى پس از تكميل سطوح عاليه در 1369 ق، به درسهاى خارج فقه و اصول راه يافت و به خوشه چينى از محضر بزرگان زير پرداخت:

.1 مرحوم آيت الله العظمى بروجردى (1292 ـ 1380 ق) كه در آن روزها مبحث وقت از كتاب صلاة را تدريس مى‏فرمود.

.2 مرحوم آيت الله حاج سيد محمد حجت كوهكمرى (1301 ـ 1372 ق) كه در آن زمان تدريس خارج بيع را آغاز كرده بود.

مرحوم آيت الله بروجردى، شاگردان خويش را با آراى قدما، فتاوى اهل سنت، و نيز تتبع در اسناد و فهم روايات و ريشه‏يابى مسائل آشنا مى‏ساخت و درس مرحوم آيت الله حجت نيز، از نظر دسته بندى مطالب و نتيجه گيرى، امتياز خاصى داشت.

.3 مرحوم آيت الله العظمى امام خمينى (1320 ـ 1409 ق)كه در آن زمان بحث استصحاب را مطرح مى‏فرمود. (6) معظم له تا پايان دوره اول درس اصول حضرت امام، به درس ايشان حاضر گشت آنگاه بر آن شد تا مجموع درسهاى ايشان را به دقت ضبط كند و تحرير نمايد، كه اين كار در ضمن 7 سال (1330 ـ 1337 ش) انجام گرفت و در همان زمان به چاپ رسيد.

حضرت آيت الله سبحانى به غير از تحصيل دروس فقه و اصول، به آموختن فلسفه و كلام و تفسير نيز اشتغال داشت. استاد از دوران نوجوانى به مسائل فكرى و عقلى كشش بسيار زيادى داشت و به شخصيتهاى متفكر و اساتيد منطق و معقول ارجى شايان مى‏نهاد.

از همين رو در تبريز به محضر مرحوم آيت الله حاج سيد محمد باد كوبه‏اى (م 1390 ق) شتافت و از او شرح قواعد العقائد علامه را بياموخت. سپس در حوزه علميه قم مطالعات فلسفى خويش را با شركت در درسهاى منطق و فلسفه حضرت آيت الله علامه سيد محمد حسين طباطبائى (م 1402 ق)تكميل نمود و در سالهاى 1328 تا 1330 ش شرح منظومه و سپس از آن بخش اعظم اسفار را نزد ايشان فرا گرفت و همزمان، در جلسه شبهاى پنجشنبه و جمعه علامه طباطبائى (7) ، كه در آن فلسفه مادى به نقد كشيده مى‏شد و نگارش كتاب ارزشمند «اصول فلسفه و روش رئاليسم» توسط استاد شهيد آيت الله مطهرى حاصل آن جلسات بود، شركت جست و پس از پايان اين دوره به خواست حضرت استاد علامه، كتاب اصول فلسفه را به عربى باز گرداند كه اولين جلد آن با تقريظ علامه طباطبائى به چاپ رسيد.

تدريس

استاد معظم، حضرت آيت الله سبحانى، از زمان تحصيل (1362 ق/1322 ش) به تدريس مقدمات مى‏پرداخت و پس از آنكه به حوزه علميه قم آمد (18 سالگى) كار تدريس را ادامه داد و پس از زمانى چند نيز به تدريس سطوح پرداخت. ايشان نزديك به 7 سال مطول، چند دوره معالم و لمعتين، 7 دوره فرائد شيخ انصارى (در 21 سال)، چند دوره مكاسب و كفايه، و پنج مرتبه شرح منظومه (در 10 سال) را تدريس نمود.سال 1394 ق (1354 ش) نيز بر اثر اصرار فضلا و طلاب علاقمند حوزه، درس خارج فقه و اصول را تشكيل داد كه تا كنون بحمد الله ادامه دارد.درس خارج اصول ايشان يكى از شاخصترين حلقه‏هاى درسى حوزه به شمار مى‏رود و از مزاياى آن اين است كه هر روز درس معظم له زير نظر ايشان به چاپ رسيده و بيش از 600 نفر در آن شركت مى‏نمايند .

استاد معظم تا كنون سه دوره كامل اصول و هر دوره در 6 سال، تدريس نموده و هم اكنون چهارمين دوره آن را پشت سر مى‏نهد. تقريرات اين درسها بسيار است و يك دوره كامل آن در 4 جلد به نام المحصول في علم الأصول به چاپ رسيده است. نيز جناب ايشان در طول بيش از 20 سال تدريس منظم خارج فقه، تاكنون مباحث مختلفى را بحث نموده است كه عبارتند از: كتب زكات، حدود، ديات، قضاء، مضاربه (دو بار)، مكاسب محرمه، خيارات، ارث، طلاق، نكاح، خمس و بسيارى از فضلاى حوزه به ضبط افادات استاد پرداخته‏اند، كه برخى از آنها نيز به چاپ رسيده است . همچنين استاد ساليان درازى كتاب عميق اسفار را براى گروه بسيارى تدريس نموده است كه پاره‏اى از آنان اكنون خود از اساتيد فلسفه به شمار مى‏روند. ايشان به غير از تدريس منظم فقه، اصول و فلسفه در حوزه علميه، ساليان دراز به آموزش عقايد، رجال، درايه، تاريخ اسلام و تشيع، ملل و نحل، تفسير و ادبيات پرداخته و در هر يك از آنها آثار مفيد و متعددى را به جامعه اسلامى تقديم نموده است.

شركت در تأسيس مجله مكتب اسلام

در سالهاى 1337 و 1338 ش خلأ فكرى بر جوانان كشورمان حاكم بود و غالب مجلات كشور وابسته به دولت فاسد بودند و كمتر مجله‏اى بود كه به طور مستقيم و غير مستقيم به تخريب بنيانهاى اخلاقى و فرهنگى نپردازد. از همين رو استاد و گروهى از فضلاى حوزه (8) تصميم گرفتند تا شالوده بناى يك مجله وزين فكرى اسلامى را بريزند، و اينچنين بود كه مجله «درسهايى از مكتب اسلام» تأسيس شد.

روزهاى نخست تصور نمى‏رفت كه مجله مزبور تا اين اندازه مورد استقبال جامعه مذهبى كشور قرار گيرد، اما به مرور زمان مجله سراسر ايران را فرا گرفت و در برخى اوقات با شمارگان بيش از صد هزار منتشر گرديد. استاد در اين مجله با نگارش تاريخ اسلام و تفسير قرآن آثار ماندگارى از خويش به يادگار نهاد و هم اكنون نيز صاحب امتياز آن بوده و مجله تحت سرپرستى ايشان به حيات علمى خود ادامه مى‏دهد.

شركت در تدوين قانون اساسى

استاد معظم حضرت آيت الله سبحانى از روز نخست در مبارزات حق طلبانه روحانيت بر عليه رژيم فاسد شركت داشت و نامش هماره در ذيل اعلاميه‏هاى مدرسين حوزه علميه قم ديده مى‏شد . ايشان پس از پيروزى انقلاب اسلامى (كه ثمره شيرين مجاهدات روحانيت و مردم مسلمان ما بود) براى شركت در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسى، احساس وظيفه نمود و به امر و ترغيب امام خمينى قدس سره از استان آذربايجان شرقى نامزد شد و با آراى ميليونى مردم استان (به عنوان نماينده اول)انتخاب شد. در تنظيم قانون اساسى (هم از نظر تعبير و هم از نظر محتوا) تأثير بسزايى داشت و مرحوم آيت الله شهيد دكتر بهشتى رسما از تريبون مجلس از دقت و ژرف نگرى ايشان تقدير به عمل آورد.

بنيانگذار تفسير موضوعى قرآن

از هنگامى كه پايه مجله مكتب اسلام گذاشته شد، نگارش تفسير قرآن بر عهده حضرت آيت الله سبحانى قرار گرفت و استاد در طول ساليان متمادى به نگارش تفسير قرآن پرداخت و از اين رهگذر به ترجمه و توضيح سوره‏هاى: توبه، رعد، فرقان، لقمان، حجرات، حديد، صف و منافقين توفيق يافت. در خور ذكر كه استاد پس از گذشت زمانى چند به ضرورت تفسير موضوعى قرآن پى برد و به اين نتيجه رسيد كه: قرآن مجيد در موضوعات گوناگون به بحث و بررسى پرداخته است، اما آيات هر موضوع، در محل واحدى گرد نيامده و چه بسا آيات يك موضوع در سوره‏هاى مختلف پخش شده است و نتيجه‏گيرى كلى از آيات قرآنى درباره هر عنوان، در گرو آن است كه آيات در جاى واحدى جمع آورى شود و آنگاه با ملاحظه مجموع آيات، و احيانا با پرتوگيرى از تبيينات حضرات معصومين عليهم السلام، ديدگاه قرآن مشخص شود. البته نخستين كسى كه اين باب را بر روى ما و دانشمندان گشود، مرحوم علامه مجلسى است كه در كتاب ارزشمند بحار الانوار در هر باب، آيات آن را گرد آورده و به صورت كوتاه (مانند تفسير بيضاوى و يا طبرسى) تفسير نموده است.

استاد در اين راستا به بررسى و تفسير آيات عقايد اسلامى پرداخت و در اين مورد تفسير بى همانند «مفاهيم القرآن» را در 7 جلد به رشته تأليف كشيد، كه از همان زمان انتشار مورد تقدير دانشمندان جهان اسلام قرار گرفت. استاد بزرگوار پس از چندى به نياز شديد جامعه فارسى زبان به اين گونه تفاسير آگاه شد و بر آن شد تا با استفاده از كتاب فوق، نخستين تفسير موضوعى قرآن به زبان فارسى را نگارش دهد كه به فضل الهى به نوشتن كتاب «منشور جاويد قرآن»، توفيق يافت كه تا كنون 14 جلد آن در تفسير موضوعات مختلف قرآن مجيد چاپ و منتشر شده است.

تأسيس مؤسسه تعليماتى و تحقيقاتى امام صادق عليه السلام

استاد آيت الله جعفر سبحانى كه توفيق داشتند از هيجده سالگى قلم بزنند و در وادى تحقيق و نگارش گام بردارند، در طول 48 سال، ارزش آنچه را كه در دست يافتن به مآخذ و منابع از دست مى‏رود به خوبى احساس كردند و همواره به تأسيس مركزى ويژه محققين و مؤلفين مى‏انديشيدند كه در آن بتوان بدون طى مراحل دست و پا گير، به مخزن كتابخانه مراجعه مستقيم كرد و به دور از جار و جنجال روز مرگيها، در سالن مطالعه آن يا اتاقهاى مخصوص مؤلفين و محققين به تأليف و تحقيق پرداخت. با پيروزى انقلاب اسلامى ايران زمينه تحقق اين انديشه فراهم شد و با همت بلند و تلاش پيگير ايشان و همراهى جمله‏اى از فرهنگدوستان نخستين گام يعنى هسته مركزى مؤسسه تعليماتى و تحقيقاتى امام صادق عليه السلام در سال 1359 ش تأسيس و در روز عيد غدير افتتاح شد.

اين مؤسسه كه با انگيزه فراهم آوردن كتابخانه‏اى ويژه براى محققين و مؤلفين تأسيس شد، بنا بر مقتضيات زمان و احساس نيازهاى اساسى ديگر، مواردى چند را به دستور كار خود افزود كه فشرده آن عبارت است از:

.1 تربيت و آموزش استعدادهاى جوان براى تحقيق در مسائل اسلامى، بويژه تفسير، حديث و عقايد،

.2 احياى متون اسلامى و تحقيق بر روى آثار بزرگان شيعه،

.3 نقد آثار روز درباره اسلام،

.4 پاسخ به سؤالات دينى،

.5 انتشارات جزوه‏هاى مختصر در زمينه مسائل اسلامى.

ايجاد رشته تخصصى كلام اسلامى

از زمانى كه پايه تأسيس رشته‏هاى تخصصى: تبلغ، تفسير و كلام در حوزه علميه قم گذاشته شد، سرپرستى اين رشته به عهده حضرت آيت الله سبحانى نهاده شد و ايشان با كمال دلسوزى به سرپرستى دانشجويان و داوطلبان اين رشته پرداخته است.

آموزش اين رشته و تخصص آن در آن چهار سال به طول مى‏انجامد و ارزش علمى آن برابر دكترا است. دانشجويان پس از چهار سال برنامه فوق تخصصى دارند و سرانجام تدريس كتابهاى فلسفى و كلامى را بر عهده مى‏گيرند.

نيز به وسيله استاد، مجله علمى كلام اسلامى انتشار يافت كه خود سر فصل جديدى در مجلات علمى كشورمان به شمار مى‏رود. هم اكنون 36 شماره از اين فصلنامه به چاپ رسيده است.

دفاع از كيان تشيع

استاد معظم حضرت آيت الله سبحانى از دير زمان به دفاع از باورهاى عقيدتى شيعه پرداخته و در اين راستا كتابهاى فراوانى را به نگارش در آورده است. وى اولين گام را با نگاشتن كتاب «تفسير صحيح آيات مشكله قرآن» در نقد كتاب «تفسير آيات مشكله قرآن» برداشت و پس از آن با احساس ضرورت، به نقد كتاب محرف و مشوة «32 سال» پرداخت. در سالهاى بعد براى روشن ساختن عقايد شيعه براى غير شيعيان و تفهيم علمى آن براى ديگران به نوشتن كتابهايى پيرامون مسأله امامت، خلافت پيامبر، بدا، توسل، شفاعت، رجعت، امامان دوازده گانه، مجموعه اعتقادات شيعه، شخصيتهاى شيعى و نقش فرهنگ شيعى در پيشبرد تمدن اسلامى و تاريخ تشيع پرداخت و الحق در اين راستا به خوبى از عهده بر آمده است.

مبارزه با وهابيگرى

از آن روز كه نغمه شوم وهابيت در سرزمين اسلامى حجاز طنين افكند و پيروان متحجر و خشك سر آن به حمله و سركوب ديگر مذاهب اسلامى پرداختند، عده بسيارى از دانشمندان بزرگ مسلمان به نقد و رد اين آيين پوشالى پرداختند و به خوبى از عهده بر آمدند. يكى از آنان كه در ساليان اخير به مبارزه‏اى پى‏گير با عقايد خرافى آنان پرداخته و كتابهايش موج جديدى از بيدارگرى اسلامى را در كشورهاى مسلمان ايجاد نموده، حضرت آيت الله جعفر سبحانى است . ايشان با تأليف كتابهايى نظير: الوهابية في الميزان، آيين وهابيت، التوحيد و الشرك في القرآن الكريم، الشفاعة و مفهومها، التوسل، خرافات و ترهات اين دسته بى‏منطق را روشن ساخته و بسيارى را از خطر گمراهى باز داشته و سبب هدايت گروه بيشمارى از جوانان متدين (به خصوص در مغرب و سودان) گرديده و موجب صيانت آنان از فرو افتادن به دامان وهابيت شده است (كه اين امر از تقديرنامه‏هايى كه براى استاد فرستاده شده، هويدا است)

تأليفات

استاد معظم حضرت آيت الله سبحانى در طول ساليان دراز تدريس، تربيت شاگردان بسيار، بزرگداشت شعاير دينى، سخنرانى در مجامع فرهنگى، نگارش مقالات متعدد در مجلات معتبر علمى، مصاحبه‏هاى فراوان، تبليغ ارزشهاى مذهبى، بنياد مؤسسات تحقيقاتى و تأسيس مجلات علمى، به تأليفات بسيار در زمينه‏هاى مختلف دينى همچون: تفسير، حديث، فقه، اصول، كلام، تاريخ، فلسفه، ملل و نحل، رجال، درايه، علوم ادبى، دفاع از ساحت تشعى، نقد وهابيت و موضوعات ديگر نگاشته است، كه ما مهمترين آنها را به ترتيب موضوعى فهرست مى‏كنيم:

الف: تفسير قرآن

الف/1(تفسير ترتيبى):

.1 تفسير سوره رعد به نام قرآن و اسرار آفرينش.

.2 تفسير سوره فرقان به نام سيماى انسان كامل در قرآن.

.3 تفسير سوره توبه.

.4 تفسير سوره منافقون به نام دوست نماها.

.5 تفسير سوره حديد به نام قرآن و معارف عقلى.

.6 تفسير سوره حجرات به نام سيستم اخلاقى اسلام.

.7 تفسير سوره لقمان به نام مربى نمونه.

الف/2 (تفسير موضوعى):

.1 منشور جاويدان قرآن (14 جلد):

ج 1: شامل موضوعات: يكتا پرستى، نيكى به والدين، احترام جان انسان، فرزندكشى، مبارزه با فساد جنسى، حمايت از يتيم، عدالت در گفتار، ابعاد قسط و عدل، بعد جهانى جامعه، شكر و سپاس، اسراف و تبذير، تعصب زبان در قرآن، قلب و فؤاد، قانونمندى جامعه و تاريخ، سنت‏هاى تغيير ناپذير.

ج 2: مبانى توحيد از ديدگاه قرآن.

ج 3: جهاد، هجرت، حق و باطل، اخلاص، نور و ظلمت، عوامل گمراهى، نعمت‏هاى جاويدان، وجدان، اميد و ترس، روح، تأويل، عمل صالح، نسل صالح، خدا فراموشى، وسوسه‏هاى شيطان در تدبير پيامبران، محكم و متشابه، راسخان در علم، تأويل در مقابل تنزيل، قرآن و ياران پيامبر .

ج 4: نفاق و سرگذشت منافقان، شناخت انسان.

ج 5: دلايل عصمت پيامبر اسلام، مقامات پيامبران و ولايت تكوينى آنان، امام در قرآن و عصمت ايشان.

ج 6: زندگانى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم در قرآن (از ولادت تا بنيان مسجد قبا و تغيير قبله).

ج 7: زندگانى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم در قرآن (از هجرت تا وفات).

ج 8: شفاعت، توبه، احباط و تكفير، آگاهى سوم.

ج 9: جهان برزخ، تجسم اعمال، معاد جسمانى و روحانى، كيفرها و پاداشها.

ج .10 پيامبران در قرآن.

ج 11و 12: داستان پيامبران.

ج 13 و 14:تحليل زندگانى پيامبران در قرآن.

.2 مفاهيم القرآن (7 جلد):

ج 1: معالم التوحيد في القرآن الكريم (مسائل مربوط به شرك و توحيد).

ج 2: حكومت اسلامى، برنامه‏ها و ويژگيها (نگارش: استاد جعفر الهادى). اين كتاب تحت عنوان مبانى حكومت اسلامى توسط آقاى داود الهامى به فارسى ترجمه شده است.

ج 3: رسالت جهانى، امى بودن، خاتميت و زندگى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم در قرآن.

ج 4: اجر رسالت، معجزات و كرامات و شفاعت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم در قرآن.

ج 5: عصمت پيامبران و امامان، عدالت صحابه و اطاعت سلطان جائر در قرآن.

ج 6: اسماء و صفات الهى.

ج 7: شخصيت و زندگى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم

.3 اصالت روح از نظر قرآن.

.4 التوحيد و الشرك في القرآن الكريم.

5ـ شورا در قرآن و نهج البلاغه.

.6 احمد موعود انجيل

.7 مكتب وحى (مفهوم امى بودن پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم).

.8 خاتميت از نظر قرآن و حديث و عقل. ترجمه: رضا استادى.

ب: علوم قرآنى

.1 مرزهاى اعجاز: ترجمه بخشى از تفسير البيان مرحوم آيت الله العظمى خوئى.

.2 برهان رسالت (پيرامون قرآن و وجه اعجاز آن).

ج: كلام

پ. شناخت صفات خدا.

.2 آشنايى با اصول اسلام.

.3 جهان بينى اسلامى (ديدگاه اسلام درباره هستى، دنيا، انسان در جهان).

.4 الهيات و معارف اسلامى: .1 خدا و نظام آفرينش، .2 خدا و صفات جمال و جلال، .3 خدا و پيامبران، .4 خدا و پيامبر اسلام، .5 خدا و امامت، .6 خدا و معاد. نگارش و تنظيم: دانشمند معظم آقاى استادى.

.5 نيروى معنوى پيامبران.

.6 رسالت جهانى پيامبران(نبوت عامه).

.7 في ظل اصول الإسلام(شامل بحثهاى: توحيد، شرك، بدعت، شفاعت، توسل، زيارت، حب اهل بيت، زندگى انبياء پس از مرگ و امكان اتصال با آنان نگارش به قلم: استاد جعفر الهادى، الالهيات على هدى الكتاب و السنة و العقل(4 جلد)، نگارش به قلم: حسن مكى عاملى)..

.8 معاد انسان و جهاد.

.9 راه خداشناسى.

.10 مصدر الوجود.

.11 جبر و اختيا(نگارش: استاد على ربانى گلپايگانى).

.12 حسن و قبح عقلى(نگارش: همو).

.13 توسل(به عربى ترجمه شده است).

.14 البداء في الكتاب و السنة.

.15 آگاهى سوم( پيرامون علم غيب ائمه اطهار عليهم السلام).

.16 رهبرى است.

.17 پيشوايى از نظر اسلام(اامت و خلافت).

.18 سرنوشت از ديدگاه قرآن و حديث و عقل.

.19 شفاعت از ديدگاه قرآن و حديث و عقل.

.20 كاوشهايى پيرامون ولايت.

.21 مفهوم العبادة فى الكتاب و السنة.

.22 رؤية الله.

.23 الزيارة.

د: فلسفه

1.اصول الفلسفة (ترجمه جلد اول درسهاى استاد علامه طباطبايى).

.2 فلسفه اسلامى و اصول ديالكتيك.

.3 نظرية المعرفة. نگارش: حسن مكى عاملى.

.4 سرنوشت از ديدگاه علم و فلسفه.

.5 شناخت در فلسفه اسلامى.

.6 هستى شناسى در مكتب صدر المتألهين.

.7 تحليلى از فلسفه ماركس.

.8 نيروى محرك تاريخ.

ه: فقه.

.1 المواهب في أحكام المكاسب. نگارش. آقاى سيف الله يعقوبى.

.2 المختار في أحكام الخيار.

.3 نظام الارث في الشريعة الإسلامية الغراء. نگارش آقاى سيد محمد رضا پيغمبرپور.

.4 نظام الطلاق في الشريعة الإسلامية الغراء. نگارش: آقاى سيف الله يعقوبى.

.5 نظام المضاربة في الشريعة الغراء.

.6 كتاب الخمس.

.7 قاعدتان فقهيتان: لا ضرر و رضا. نگارش: حسن ملكى عاملى.

.8 الاعتصام بالكتاب و السنة(پيرامون: مسح پاها در وضو، سجده بر زمين، خمس در كتاب و سنت، ازدواج موقت، گذاشتن دستها بر روى هم در نماز، سه طلاق در يك مجلس، سوگند طلاق، طلاق در حيض و نفاس، عول و تعصيب، تقيه، ارث مسلمان از كافر، وصيت كمتر از ثلث، مصادر قانونگذارى نزد شيعه اماميه).

.9 نظام النكاح في الشريعة الإسلامية الغراء.

.10 سبع مسائل(پيرامون 7 مسئله فقهى اختلافى ميان شيعه و سنى).

و: اصول

.1 تهذيب الاصول(3 جلد)ـ تقريرات درس اصول حضرت امام خمينى قدس سره.

.2 المحصول في علم الأصول(4 جلد)ـ تقريرات درس اصول استاد سبحانى. نگارش: سيد محمود جلالى مازندرانى.

.3 الرسائل الأربع.

ملازمه حكم عقل و حكم شرع. نگارش به قلم: استاد.

التسامح في أدلة السنن. نگارش به قلم: آقاى على اكبر كلانترى.

الاجتهاد في أدلة السنن. نگارش به قلم: آقاى على اكبر كلانترى.

قاعدة لا ضرر. نگارش به قلم: شيخ على حيدرى.

ز: تاريخ

.1 فروغ ابديت (2 جلد): تجزيه و تحليل كاملى از زندگانى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم اين كتاب به عربى، اردو، انگليسى، تركى و اسپانيولى ترجمه شده و در سراسر جهان منتشر گرديده است.

.2 فروغ ولايت: تجزيه و تحليل زندگى امير المؤمنين على عليه السلام.

.3 زندگانى امامان به زبان ساده(به عربى ترجمه شده است).

.4 الائمة الاثنى عشر.

.5 تاريخ اسلام.

ج: رجال

.1 كليات في علم الرجال.

ط: درايه

.1 اصول الحديث و أحكامه

ي:عقايد

.1 بحوث في الملل و النحل(7 جلد)

ج 1: تاريخ عقايد اهل الحديث، حنابله و سلفيه.

ج 2: تاريخ امام اشعرى، شخيصتها و عقايد ايشان.

ج 3: ما تريديه، مرجثه، جهميه، كراميه، ظاهريه و معتزله.

ج 4: زندگى ابن تيميه و محمد بن عبد الوهاب و عقايد وهابيها.

ج 5: تاريخ خوارج، عقايد و مذاهب آنها.

ج 6:تاريخ تشيع، عقايد و مذاهب آن.

ج 7: تاريخ زيديه، عقايد و شخصيتهاى آن.

.2 فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى( 4 جلد).

.3 مع الشيعة الإمامية في عقائدهم.

.4 الشيعة في موكب التاريخ.

.5 الشيعة و علم الكلام عبر القرون الأربعة.

.6 آئين وهابيت(به اردو ترجمه شده است).

.7 الوهابية في الميزان.

ك: متفرقات.

.1 بازگشت به عصر ايمان.

.2 رمز پيروزى مردان بزرگ.

.3 پرسشها و پاسخها.

ل: تراجم

.1 شخصيتهاى اسلامى شيعه(2 جلد). نگارش آقاى مهدى پيشوايى. اين كتاب به عربى ترجمه شده است.

.2 زندگى بزرگان شيعه(در شماره‏هاى مختلف مجله مكتب اسلام).

تهيه و تنظيم از: ناصر الدين انصارى.

پى‏نوشتها:

(1)شرح زندگى او را ببينيد در: مقدمه نخبة الازهار 13 ـ 16، علماء معاصرين/396، نقباء البشر 2/559، گنجينه دانشمندان 3/314، معجم رجال الفكر و الأدب/ 177

(2)استاد درباره وى مى‏فرمايد: وى نزديك 50 سال مكتب دارى نموده و متن كتابهاى ياد شده را از بر بود. او به قدرى شيرين و شيوا تدريس مى‏كرد كه هر شاگرد را به وجد و انبساط مى‏آورد و در زيبايى خط شهره بود.

(3)استاد درباره او مى‏گويد: آنچه كه بيشتر در طرز تفكر من از اين مرحله عمر مؤثر بود وجود ايشان است. اين استاد بى مثال آنچه را كه خوانده بود، چشيده بود. من زير دست او پرورش يافتم و با كتابهاى تراجم و رجال آشنا گشتم.

(4)علماى معاصرين.

(5)معظم له بخشى از رسائل را نزد پدرش در تبريز خوانده بود.

(6)تعداد افراد شركت كننده در اين درس بيش از 10 نفر نبودند، كه برخى از آنان عبارتند از حضرات آيات: مطهرى، منتظرى، خندق آبادى، خوانسارى، امينى، واعظزاده خراسانى.

(7)كه برخى از افراد شركت كننده در آن جلسه عبارتند از حضرات آيات: مطهرى، منتظرى، قدوسى، مجد الدين محلاتى، جزايرى، واعظ زاده خراسانى.

(8)مانند حضرات آيات: مكارم شيرازى، حسين نورى، مجد الدين محلاتى، امام موسى صدر، محمد واعظ زاده و موسوى اردبيلى.

تهيه و تنظيم: ناصر الدين انصارى