اين يك اصل است كه تعرف الأشياء بأضدادها ( اشياء با اضداد خود شناخته ميشوند ) شايد بتوان گفت :
اولين مرحله شناخت ، توجه و رويارويى با اضداد موضوعى است كه براى تحصيل شناخت مطرح شده است . البته مقصود از ضد در اين مورد ، معناى منطقى و فلسفى آن نيست ، بلكه منظور هر شيئى مغاير با موضوع است كه مىتواند در تعيين مرز و كميت و كيفيت آن تأثيرى داشته باشد . از متفكرانى كه اين مرحله از شناخت ( شناسايى با ضد ) را قابل توجه مطرح نموده است ، جلال الدين محمد مولوى است . او مىگويد :
[ 213 ]
در درون خود بيفزا درد را
تا ببينى سرخ و سبز و زرد را
كى ببينى سبز و سرخ و بور را
تا نبينى پيش از اين سه نور را
ليك چون در رنگ گم شد هوش تو
شد ز نور آن رنگها روپوش تو
چونكه شب آن رنگها مستور بود
پس بديدى ديد رنگ از نور بود
[ 1 ]
نيست ديد رنگ بىنور برون
همچنين رنگ خيال اندرون
اين برون از آفتاب و از شماست
و ان درون از عكس انوار علاست
نور نور چشم ، خود نور دل است
نور چشم از نور دلها حاصل است
باز نور نور دل نور خداست
كاو ز نور عقل و حس پاك و جداست
شب نبد نور و نديدى رنگ را
پس به ضدّ ، آن نور پيدا شد ترا
شب نديدى رنگ كان بىنور بود
رنگ چبود مهره كور و كبود
كه نظر بر نور بود آنگه به رنگ
ضد به ضد پيدا شود چون روم و زنگ
ديدن نور است آنگه ديد رنگ
وين به ضد نور دانى بىدرنگ
پس به ضد نور دانستى تو نور
ضدّ ، ضد را مىنمايد در صدور
رنج و غم را حق پى آن آفريد
تا بدين ضد خوشدلى آيد پديد
پس نهانىها به ضد پيدا شود
چونكه حق را نيست ضد پنهان بود
نور حق را نيست ضدى در وجود
تا به ضد او را توان پيدا نمود
اين مرحله را امير المؤمنين عليه السلام در جملات مورد تفسير با اين جمله :
و اعلموأ أنّكم لن تعرفوا الرّشد حتّى تعرفوا الّذى تركه . . . ( و بدانيد شما رشد را نخواهيد شناخت مگر اينكه كسى را كه او را ترك كرده است بشناسيد . ) يعنى در حالات كسانى كه از رشد رويگردان شده است ، دقت كنيد و در رفتارها و وضع روانى آنها به بررسى بپردازيد ، در نتيجه خواهيد ديد كه فقدان رشد در آنان چه اثرى گذاشته است . وقتى كه كسى رشد را
[ 1 ] بديدى يعنى بدانى كه :
[ 214 ]
رها مىكند ، حق و باطل هيچ معنايى براى او ندارند ، زشت و زيبا براى او مفهوم خود را از دست مىدهند . ارزشها در نزد او هيچ اعتبارى ندارند . عهد و پيمان هيچگونه قداستى براى او نشان نميدهد . با توجه باين جريانات ضد وجدان و عقل و فطرت اولى ، مىفهمد كه رشد يعنى چه ؟ كسى كه به نعمت عظماى رشد نائل گشته است ، چه هويتى پيدا كرده است . همچنين براى شناخت عمل به پيمانهاى كتاب الهى كه خداوند سبحان براى تحريك انسانها در مسير « حيات معقول » و قرار دادن آنان در ميدان مسابقه در خيرات و كمالات ، مطرح فرموده است ، نخستين قدم شناخت آن انساننماهاى ناپاك است كه آن پيمانها را شكسته و زير پا گذاشتهاند و در نتيجه اين پيمان شكنى به چه سيه چالهايى سقوط كردهاند ، ديگر نه چشمى در آنان مانده است كه ببينند و نه گوشى كه با آن بشنوند و نه عقلى كه بوسيله آن درك كنند و نه قلب و وجدانى كه به راهنمايى آن ، راه رشد و كمال را پيش بگيرند .
مرحله بعدى توجه و تجربه و بررسى و تحقيق درباره خود اشياء است . يعنى وقتى كه از آلودگىها و پليدىهاى مردم فاقد رشد و فاقد علم ، نتائج بىرشدى و جهل را فهميديم ، بايد برويم بسراغ شناخت حقيقت خود رشد و علم . در اين مرحله تكاپوى ما در سطوح و ابعادى مختلف درباره رشد شروع مىشود ، مانند درك عوامل اوليه رشد ،
موانع بوجود آمدن آن عوامل ، مقدمات و شرايط گوناگون رشد ، مراتب و درجات آن ،
نتائج با عظمت آن كه موجب اعتلاى ذاتى فرد و ابعاد مختلف وجودى او در ارتباطات چهارگانه ( ارتباط انسان با خويشتن ، با خدا ، با جهان هستى و با همنوعان خود ) مىگردد .
[ 215 ]