در قرآن مجيد چنين آمده است :
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذيِنَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ 1 ( اى كسانيكه ايمان آوردهايد براى شما روزه مقرر شده است ، چنانكه بر ملل پيش از شما مقرر شده بود ، باشد كه تقوى بورزيد ) .
همانگونه كه براى نماز و حج و ديگر عبادات ، حكمت بسيار والائى است كه عبارتست از برخاستن از روى خاك و آگاه شدن از جان پاك و قرار دادن آن در جاذبه كمال ،
-----------
( 1 ) . البقره آيه 183 .
[ 110 ]
همچنان براى روزه هم كه يكى از مهمترين عبادتها است همين حكمت كه عرض كرديم وجود دارد . مختصاتى ديگر براى روزه ميتوان در نظر گرفت كه اهميت اين عبادت را اثبات مينمايند :
1 اخلاص در ذات اين عبادت است ، كمترين ريا و حتى نيت غير الهى مانند تحصيل تندرستى و غير ذلك ، هيچ راهى به آن ندارد . و اين اخلاص محض است كه الف نورانيتى بسيار عالى در درون شخص روزهدار به وجود مىآورد .
ب اين اخلاص نشاط فوق وصف مخصوصا در موقع افطار در درون آدمى ايجاد مىكند كه با هيچ نشاطى قابل مقايسه نميباشد .
چنانكه در روايتى از امام معصوم نقل شده است كه :
للصّائم فرحتان : فرحة عند الإفطار و فرحة يوم القيامة .
( براى آدم روزهدار دو شادى وجود دارد : يكى در هنگام افطار .
دوم در روز قيامت . ) 2 اغنياء هم با روزه طعم گرسنگى و درد را مىچشند
در روايتى از محمد بن على بن الحسين با اسناد خود از هشام بن الحكم چنين نقل ميكند كه :
« إنّه سأل أبا عبد اللَّه عليه السّلام عن علّة الصّيام ؟ فقال : إنّما فرض اللَّه الصّيام ليستوى به الغنىّ و الفقير و ذلك إنّ الغنىّ لم يكن ليجدمسّ الجوع فيرحم الفقير لأنّ الغنىّ كلّما أراد شيئا قدر عليه فأراد اللَّه تعالى أن يسوّى بين خلقه و أن يذيق الغنىّ مسّ الجوع و الألم ليرقّ على الضّعيف و يرحم الجائع » [ 1 ]
[ 1 ] . وسائل الشيعه شيخ حر عاملى 7 ص 3 همين روايت در كتاب علل الشرايع از على بن
[ 111 ]
هشام بن الحكم از امام صادق عليه السلام درباره علت روزه پرسيد ،
آنحضرت در پاسخ فرمود : بدانجهت خداوند متعال روزه را واجب كرده است كه غنى و فقير در احساس تلخى با هم شريك باشند ، زيرا غنى بطور طبيعى طعم گرسنگى را نمىچشد تا به فقير رحم نمايد ، زيرا آدم غنى هر موقع چيزى را بخواهد ، توانائى بدست آوردن آن را دارا است ، لذا خداوند متعال با واجب نمودن روزه خواسته است كه در ميان مخلوقاتش تساوى برقرار نمايد و آدم غنى طعم گرسنگى و درد را بچشد ، تا بر ناتوان رقت آورد و بر گرسنه رحم نمايد . ) 3 روزه زكات بدنها است
محمد بن على بن الحسين از صفوان بن يحيى از موسى بن بكر [ يا بكير ] از زرارة از امام صادق عليه السلام نقل كرده است كه :
لكلّ شىء زكاة و زكاة الأجساد الصّيام 1 ( براى هر چيزى زكاتى است و زكات بدنها روزه است . ) 4 از محمد بن سنان در پاسخ نامهاى كه حضرت ابو الحسن على بن موسى الرضا عليه السلام به سؤالات محمد بن سنان فرموده ، چنين آمده است :
علّة الصّوم لعرفان مسّ الجوع و العطش ليكون العبد ذليلا مستكينا مأجورا محتسبا صابرا و يكون ذلك دليلا له على شدائد الآخرة مع ما فيه من الإنكسار له عن الشّهوات واعظا له فى العاجل دليلا على الآجل ليعلم شدّة مبلغ ذلك من أهل الفقر و المسكنة فى الدّنيا و الآخرة »
احمد ، از محمد بن ابى عبد اللَّه ، از برمكى ، از على بن عباس از عمر بن عبد العزيز از هشام بن الحكم و در كتاب فضائل شهر رمضان از احمد بن زياد بن جعفر همدانى از على بن ابراهيم ، از پدرش از ابن ابى عمير از هشام بن الحكم نيز نقل شده است .
[ 1 ] . مأخذ مزبور .
[ 2 ] . مأخذ مزبور .
[ 112 ]
بعضى از مضامين فوق در رواياتى ديگر نيز آمده است ، مانند روايت حمزة بن محمد . و على بن محمد و محمد بن ابيعبد اللَّه از اسحاق بن محمد و در كتاب مجالس از محمد بن موسى بن متوكل از محمد بن ابى عبد اللَّه . و فضل بن شاذان از على بن موسى الرضا عليه السلام .
5 در مضامين همين روايات و روايات ديگر موضوع صبر نيز يكى از نتائج روزه گوشزد شده است ، چنانكه در تفسير آيه وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلوةِ 1 ( و يارى بطلبيد به وسيله صبر و صلوة ) آمده است . و اين تحمل به اضافه نورانيت درون ، اراده آدمى را براى انجام تكاليف تقويت مينمايد و توقعات غرايز حيوانى را كه اشباع مطلق در همه زمانها و مكانها و در هر موقعيتى بدون كمترين قيد و اصل را ميخواهد ، پايين مىآورد و امكان سلطه شخصيت انسانى را به هوىها و تمايلات به خوبى اثبات مىكند . اسرار با عظمتى كه خداوند در پديده صبر به وديعت نهاده است ، خيلى بالاتر از دركها و دريافتهاى ما است . از چند آيه زير معلوم ميشود كه اين حالت روحى والا ( صبر ) فوق العاده سازنده و حيات بخش است :
1 وَ الَّذيِنَ صَبَرُوا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقَامُوا الصَّلوةَ وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرّاً وَ عَلاَنِيَةً وَ يَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ اُولَئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ . جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَ أَزْوَاجِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ . سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ 2 ( و آنانكه با طلب تقرب به خدايشان صبر كردند و نماز را بر پا داشتند
-----------
( 1 ) . البقره آيه 45 و آيه 153 .
-----------
( 2 ) . الرعد آيه 22 و 23 و 24 .
[ 113 ]
و از آنچه كه براى آنان روزى داديم ، پنهان و آشكار انفاق نمودند و با نيكى بدى را ساقط مىكنند ، سراى آخرت از آن اين انسانها است در آن سراى باغهاى عدن است كه آنان و كسانى از پدران و همسران و اولادشان كه صالحند داخل ميشوند ، و فرشتگان از هر درى وارد ميشوند [ و به آن نجات يافتگان ميگويند : ] درود بر شما باد در برابر صبر و تحملى كه كرديد و چه نيكو است سراى آخرت . ) درود فرشتگان مقدس براى شكيبايان و كسانى كه در اين دنيا در مقابل شدائد و ناگواريها صبر كردند و در برابر لذائذ خود را نباختند و تحمل نمودند و شخصيتهاى خود را به ثمر رسانيدند . بالاتر از اين ، درود خداوندى است بر شكيبايان 2 وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَىْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَرَاتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِينَ . أَلَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ . أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ 1 ( و البته ما شما را با چيزى از ترس و گرسنگى و كاهشى در اموال و نفوس و ميوهها آزمايش مىكنيم [ اى پيامبر ما ] به بردباران مژده بده .
آنان كسانى هستند كه وقتى مصيبتى به آنان اصابت كرد ميگويند : ما از آن خدائيم و ما بسوى او برميگرديم . آنان كسانى هستند كه درودهائى از پروردگارشان و رحمتى به آنان باد و آنان هستند هدايت يافتگان . ) 3 خداوند در بعضى از آيات شريفه فهم و دريافت آياتى از آيات خداوندى را مخصوص شكيبايان بيان فرموده است .
وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآيَاتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ
-----------
( 1 ) . البقره آيه 155 .
[ 114 ]
وَ ذَكِّرْهُمْ بِاَيَّامِ اللَّهِ اِنَّ فِى ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ 1 ( تحقيقا موسى عليه السلام را با آيات خود فرستاديم [ و به او دستور داديم كه قوم خود را از تاريكىها بسوى نور بيرون بياور و آنان را به ايام اللَّه متذكر باش ] در اين جريان ارسال موسى ( ع ) و اثبات رسالتش با آيات الهى و قانونى كه براى حيات معقول قوم او به او سپرديم آياتى است براى هر انسان صبر كننده و شكر گزار ) فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَ مَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِى ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ 2 ( اهل سبأ [ كه خداوند سبحان نعمتهاى فراوانى به آنان داده بود طغيانها كردند و خود كامگىها راه انداختند و آن نعمتها براى آنان ناگوار جلوه كرد ] گفتند : اى پروردگار ما ، مسافتهاى ميان مقصدهاى ما را دور بساز و آنان ستم به خود كردند و ما آنها را در داستانها قرار داديم و آنان را به شدت متلاشى ساختيم ، در جريان سبئيون [ و اعتلاء و سقوطشان ] آياتى است براى هر انسان صبر كننده و شكر گزار . ) إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيظْلَلْنَ رَوَاكِدَ عَلَى ظَهْرِهِ إِنَّ فِى ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ 3 ( اگر خداوند بخواهد آن باد را [ كه بوسيله آن ، كشتىها را به حركت درمىآورد ] ساكن ميسازد ، پس كشتىها بر سطح دريا متوقف مىگردند و در اين نمايش قدرت خداوندى آياتى است براى هر صبر كننده و شكر گزار . ) أَ لَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرى فِى الْبَحْرِ بِنِعْمَةِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آيَاتِهِ إِنَّ فِى ذَلِكَ
-----------
( 1 ) . ابراهيم آيه 5 .
-----------
( 2 ) . سبأ آيه 19 .
-----------
( 3 ) . الشورى آيه 33 .
[ 115 ]
لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ 1 ( آيا نديدهاى كه كشتى به نعمت خداوندى در دريا به جريان مىافتد تا خداوند آياتى از خود را براى شما نشان بدهد . در اين جريان آياتى است براى هر انسان صبر كننده و شكر گزار . )