اين سؤال ، درست مانند اين سؤال است كه آيا انسان آن همه نعمتها و شكوفائىها و عظمتها و لذائذ فوق مادى را كه در بهشت وجود دارد ، ميتواند تحمل
[ 60 ]
كند ؟ پاسخ هر دو سؤال مثبت است و براى توضيح اين پاسخ ، مطلب زير را بايد در نظر بگيريم اگر منظور از انسان كه در هر دو سؤال مطرح است ، فقط موجوديت مادى او بوده باشد ، و ماهيت و مختصات موجوديت مادى او ، همين ماهيت و مختصات باشد كه در اين دنيا دارا است ، كه يكى از آنها ، نابود شدن جسم مادى است با ورود عوامل متضاد به آن ، مانند سوختن ، مسلما جواب منفى است ، زيرا يك موجود مادى با اين ماهيت و مختصات دنيوى ، بيش از يكبار نميسوزد . همچنين بجهت محدوديت ظرفيت موجوديت مادى انسان در تأثرات و احساسات و نشاطهاى وارده بر آن ، بديهى است كه موجوديت مادى دنيوى نميتواند آن همه نعمتها و شكوفائيها و عظمتها و لذائذ فوق مادى را هضم كند . بنابر اين ،
يا بايد بگوئيم : همين موجوديت مادى ما در پشت پرده طبيعت داراى استعدادها و ابعادى است كه ميتواند هر دو جريان عذاب دوزخ يا تنعم بهشتى را تحمل كند ،
چنانكه عصاى چوبين حضرت موسى على نبينا و آله و عليه السلام در پشت پرده طبيعت آن استعداد را داشت كه مبدل به اژدها شود و روزگار فرعون و فرعونيان را به پايان برساند . و يا بايد بگوئيم : تحمل كننده آنهم عذاب و شكنجههاى دوزخ و آنهمه نعمتهاى بهشتى ، روح آدمى است كه استعداد بىنهايت معذب شدن با انواع عذابها را دارا است ، چنانكه استعداد بىنهايت تنعم و تلذذ فوق مادى بهشتى را دارد و ضمنا هر دو نوع جريان براى روح بوسيله همين بدن مادى خواهد بود ، نهايت امر اينست كه ظرفيت و تحمل اين بدن مادى ، معلولى از فعاليتهاى روح آدمى خواهد بود « قالب از ما هست شدنى ما از او . » مباحث مربوط به بهشت و دوزخ در مجلد چهارم از صفحه 8 تا صفحه 13 و در مجلد يازدهم از صفحه 14 تا صفحه 16 و در مجلد چهاردهم از صفحه 253 تا صفحه 26 مطرح شده است ، مراجعه فرماييد .
[ 61 ]