مباحثى تا حدودى مشروح درباره فرشتگان در مجلدات گذشته مطرح شده است . ميتوانيد مراجعه فرماييد به مجلد دوم از ص 116 تا ص 124 و از ص 160 تا ص 164 و مجلد شانزدهم ص 39 و 40 و از ص 47 تا 56 و مجلد هجدهم ص 163 و 164 . در بعضى از آن مباحث به عظمت بسيار والاى فرشتگان اشاره شده است . از جملات مورد تفسير در اين مبحث چنين برمىآيد كه فرشتگان از انسانها برترند ، زيرا در جملات فوق چنين آمده است : آن فرشتگان داناترند بخداوند سبحان از انسانها و خائفترند از انسانها به خدا و مقربتر از انسانها بخدا ميباشند .
از طرف ديگر با نظر به بعضى منابع معتبر اسلامى ، برترى و فضيلت بيشتر به بعضى از آدميان مانند انبياء و ائمه عليهم السلام نسبت داده شده است . بعنوان نمونه ميتوان از آيات شريفه قرآن :
1 دستور خداوندى را به فرشتگان كه به آدم عليه السلام سجده كنند منظور نمود .
2 اعتراف فرشتگان به قصور فهمشان از آنچه خداوند متعال به حضرت آدم عليه السلام از اسماء مقدسه تعليم فرموده بود .
قَالُوا سُبْحَانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَا اِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا 1 ( آن فرشتگان گفتند : پاك پروردگارا ، ما نميدانيم جز آنچه را كه تو بما تعليم دادى . )
چون ملائك گوى لا علم لنا
يا الهى غير ما علّمتنا
استدلال ديگرى كه براى اثبات افضليت انسانهاى رشد يافته و برترى آنان بر ملائكه ، اقامه شده است ، اينست كه عظمت و فضيلت فرشتگان معلول چگونگى ذات و صفاى جوهرى آنان ميباشد ، در صورتيكه افراد نوع انسان هر كس كه باشد همواره از ناحيه غرايز حيوانى و شيطان ، بلكه از ناحيه شياطين در معرض افتادن در خطا و آلودگىها است . روايتى از صدوق رحمه اللّه نقل شده است كه پيامبر عظيم الشأن
-----------
( 1 ) البقرة آيه 32 .
[ 8 ]
اسلام و ائمه معصومين عليهم السلام افضل از فرشتگان ميباشد . روايت اينست :
حسن بن محمد بن سعيد هاشمى از فرات بن ابراهيم از محمد همدانى از ابوالفضيل العباس از محمد بن قاسم از عبد السلام بن صالح هروى از حضرت امام على بن موسى الرضا از پدرش حضرت امام موسى بن جعفر از پدرش جعفر بن محمد از پدرش محمد بن على از پدرش على بن حسين از پدرش حسين بن على از على بن ابيطالب عليهما السلام جميعا قال قال رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم :
ما خلق اللَّه خلقا أفضل منّى و لا أكرم عليه منّى . قال علىّ عليه السّلام :
فقلت يا رسول اللَّه فأنت أفضل أم جبرئيل ؟ فقال : إنّ اللّه تبارك و تعالى فضّل أنبيائه المرسلين على ملائكته المقّربين و فضّلنى على جميع النّبيّين و المرسلين و الفضل بعدى لك يا علىّ و الأئمّة من بعدك . . . 1 ( امير المؤمنين عليه السلام فرمود كه رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم فرمودند : خداوند مخلوقى برتر از من نيافريده است و نيافريده است مخلوقى را با كرامتتر از من براى او . آنحضرت فرمود : عرض كردم يا رسول اللّه ، پس تو با فضيلتترى يا جبرئيل ؟ فرمود : خداوند تبارك و تعالى پيامبران مرسل خود را بر ملائكه مقربينش برترى داده و مرا بر همه پيامبران و مرسلين برترى عنايت فرموده است و پس از من ، اى على ، فضل از آن تو و ائمه بعد از تست . . . ) با نظر به دلائل مزبور ميتوان گفت : بجز انبياى مرسل مخصوصا پيامبر عظيم الشأن اسلام محمد بن عبد اللَّه صلى اللّه عليه و آله و سلم كه بر فرشتگان الهى برترى دارند ، فرشتگان الهى از همه مردم شريفتر و با كرامتتر بوده و بر همه آنان برترى دارند . ولى با نظر به آيه و علم آدم الاسماء و سجده فرشتگان بر آدم عليه السلام بنا بر اينكه فرزندان آدم عليه السلام هم از تعليم اسماء برخوردارند ، و هم سجده فرشتگان گوياى عظمت آنان ميباشد ، و هم با توجه به استدلالى كه در موقع بيان ندانستن
-----------
( 1 ) اكمال الدين و اتمام النعمة صدوق نقل از منهاج البراعه تأليف محقق مرحوم هاشمى خوئى ج 7 ص 400 .
[ 9 ]
فرشتگان آن اسماء تعليم شده را متذكر شديم ، ميتوان گفت : اگر انسانها بجهت تهذيب با صفات عاليه و تخلق به اخلاق اللّه مسير كمال ممكن را در نوردند و شايستگى خطاب يَا اَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ فَادْخُلِى فِى عِبَادِى وَ ادْخُلِى جَنَّتِى ( اى نفس رسيده بمقام اطمينان داخل شو در ميان بندگان من و داخل شو به بهشت من ) را پيدا كنند ، بدانجهت كه از ميان خارستانها و سنگلاخها و باتلاقهاى مهلك غرايز حيوانى عبور كردهاند و بدانجهت كه در باز كردن زنجيرهاى بسيار گرانبار و خودخواهىها از جان خود متحمل مشقتها و رنجهاى بسيار سخت گشتهاند
از گل آدم شنيدم بوى تو
راهها پيمودهام تا كوى تو
و بدانجهت كه
از جمادى مردم و نامى شدم
و ز نما مردم ز حيوان سر زدم
مردم از حيوانى و آدم شدم
پس چه ترسم كى ز مردن كم شدم
حمله ديگر بميرم از بشر
تا بر آرم از ملائك بال و پر
بار ديگر از ملك پران شوم
آنچه آن در وهم نايد آن شوم
پس عدم گردم عدم چون ارغنون
گويدم انا اليه راجعون
لذا ميتوان گفت : از اين جهت بر فرشتگان برترى پيدا مىكنند ، زيرا در فرشتگان حركت تحولى از نقص به كمال و از نزول به صعود وجود ندارد . ملا على قوشچى اين نظريه را به اشاعره نسبت داده است . در مقابل اشاعره حكماء و معتزله و قاضى ابوبكر و ابو عبد اللّه الحكيمى را قرار داده است كه ملائكه را افضل ميدانند 1 و اينكه امير المؤمنين عليه السلام ميفرمايد . فرشتگان داناترين و مقربترين مخلوقات بخدا هستند ، از آنجهت است كه علم و صفات عاليه آن فرشتگان هيچگونه آلودگى
-----------
( 1 ) شرح تجريد الاعتقاد ملا على قوشچى مبحث برترى انبياء بر ملائكه .
[ 10 ]
ندارد و هويت پاك آنان با جمال و جلال ربوبى در ارتباط مستقيمتر از ارتباط بشر با خدا است ، و اين معنى منافاتى با اين مسأله ندارد كه ارزش معرفت و تهذيب و كمال بشرى بيش از ارزش علم و تهذب و كمال فرشتگان باشد . در اينجا احتمال ديگرى هم وجود دارد و آن اينست كه مقصود امير المؤمنين عليه السلام از داناتر و مقربتر بودن فرشتگان از ديگر مخلوقات به بارگاه خداوندى همه مخلوقات و انسانهاى معمولى باشد نه رشديافتگانى كه با تحمل رنجها و مشقتهاى بيشمار و رنگارنگ ، خود را به بارگاه و حضور الهى رسانيدهاند . 47 ، 55 و إنّهم على مكانهم منك و منزلتهم عندك ، و استجماع أهوائهم فيك ،
و كثرة طاعتهم لك و قلّة غفلتهم عن أمرك ، لو عاينوا كنه ما خفى عليهم منك لحقّروا أعمالهم ، و لزروا على أنفسهم ، و لعرفوا أنّهم لم يعبدوك حقّ عبادتك و لم يطيعوك حقّ طاعتك ( و آن موجودات شريف با آن مقام و منزلتى كه در نزد تو دارند ، و با آنكه همه خواستههاى آنان متوجه و متمركز مقام تو بوده ، و آنهمه اطاعتهاى فراوانى كه براى تو انجام ميدهند ، و با اينكه كم است غفلت آنان از امر تو [ با همه اين اوصاف ] اگر حقيقت نهائى عظمتهاى ترا كه از آنان پوشيده است ببينند ،
اعمال خود را كوچك ميشمارند و به خودشان خردهگيرى مينمايند و مىفهمند كه مطابق آنچه شايسته مقام ربوبى تست ، ترا نپرستيدهاند و بنحوى كه حق اطاعت تست ترا اطاعت ننمودهاند . )