محور همه مسئوليتها و سعادت و شقاوت در زندگى دنيوى و عالم ابديت و بطور كلى محور حقيقى حيات قابل تفسير و توجيه همه جانبه ، روان يا روح
-----------
( 1 ) . آل عمران آيه 31 .
-----------
( 2 ) . مريم آيه 96 .
[ 217 ]
انسانى است كه همه مسائل بشرى با آن در ارتباط است ، بطوريكه هيچ مسئلهاى را شما نميتوانيد بحد نصاب تحقيق و كشف حقيقت آن برسانيد مگر اينكه گذارتان بطور ضرورى به روح انسانى خواهد افتاد . البته نميخواهيم بگوئيم :
در هر مسئلهاى كه در علوم انسانى و جهان بينى مطرح شود ، بايد بطور مستقيم سراغ روح و روان آدمى را گرفت ، بلكه منظور اينست كه هيچ مسئلهاى را در قلمرو انسانى و جهان بينى نميتوان پيدا كرد كه پاى انسان در كار نباشد و هر مسئلهاى كه پاى انسان در كار باشد ، بدون تصفيه حساب حقيقى معرفتى درباره روح يا روان انسانى نجات از بن بستها ديده نميشود ، مگر با قضاياى فرضى كه به ثبوت نرسيدهاند .
نتيجه اين مقدمه صحيح اينست كه براى نجات از بنبستهايى كه در انتهاى مسائل دو قلمرو انسانى و جهان بينى قرار گرفته است ، حتما بايد تحقيقات و كاوشهاى جدى و مثمر براى آشنائى با روح [ در آخرين حد ممكن ] ادامه پيدا كند و هم بايد در راه به فعليت رساندن استعداد رشد و كمال روح از طرق صعود تكاملى حد اكثر كوشش را در دو جهت معرفت و عمل انجام داد . درباره مسئله اول كه آشنائى با روح است ، تا حدودى در مباحث گذشته بررسىهايى انجام داديم و در طى مباحث مربوط به مسئله دوم نيز ميتوان براى آشنائى با روح گامهايى برداشت ، زيرا در مسئله دوم كه عبارتست از بيان طرق صعود تكاملى روح ، واقعيات فراوانى بدست خواهد آمد كه روشنگر ابعاد و استعدادهاى روح آدمى است . اكنون مىپردازيم به بيان طرق صعود تكاملى روح كه مسئله دوم ما است :