كلمه « حجج » جمع حجت است كه بمعناى دليل و راهنما مىباشد . مطابق مضامين آيات قرآنى و احاديث معتبر در منابع اصلى حديث چهار نوع دليل و راهنما براى اولاد آدم وجود دارد :
دليل يكم عقل انسان است و مقصود از اين عقل آن فعاليت نظرى خاص نيست كه كارى با ارزشها و خيرات و كمالات ندارد ، بلكه عقل سليم فطرى است كه در استخدام غرايز حيوانى قرار نگرفته و دلالت و راهنمائى آن در برابر تمايلات ناتوان نميگردد .
دليل دوم وجدان پاك آدمى است كه بادهها فعاليت براى تنظيم كشتى
[ 14 ]
وجود انسان و بحركت انداختن آن در اقيانوس هستى ، ميكوشد و تكاپو مينمايد . البته وجدان با اين توصيف عمومى شامل دل و قوا و فعاليتهاى آن نيز مىباشد .
دليل سوم پيامبران عظام و اوصياء و اولياء اللّه مىباشند كه در طول تاريخ از مقام ربوبى براى ابلاغ رسالت مبعوث شده ، مردم جوامع را از شرك و كفر و انحرافات و تباهىها جلوگيرى نمودهاند و راه رشد و كمال را براى آنان هموار ساختهاند .
دليل چهارم كتابهاى آسمانى است كه بوسيله پيامبران و اوصياء آنان و كسانى كه توفيق معرفت و عمل را در مسير « حيات معقول » كه پيامبران آن را تبليغ نمودهاند ، تلاوت ميگردد و راه ظلمات و نور را بر مردم جوامع نشان ميدهد . بدين جهت است كه هيچ فردى و جامعهاى از انسانها نميتوانند براى انسان شدن عذرى بياورند . خداوند متعال بهر كسى كه همه دلائل چهارگانه يا بعضى از آنرا نشان داده است ، بوسيله همان دلائل احتجاج خواهد فرمود .
[ 15 ]