ابُوالفِداء دمشقى در تاريخ خود خطبه رسولاللهصلى الله عليه وآله را در روز يازدهم ذىالحجّه بيان مىكند تا مىرسد به اينجا كه آنحضرت مىفرمايند: ألاَ! لاَ تَرْجِعُوا بَعْدِى كُفّاراً يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَاب بَعْضٍ! ألاَ وَ إنّ الشّيْطَانَ قَدْ يَئِسَ أنْ يَعْبُدَهُ الْمُصَلّونَ وَلَكِنّهُ فِى التّحْرِيشِ بَيْنَكُمْ. ألاَ هَلْ بَلّغْتُ؟! ألاَ هَلْ بَلّغَتُ ؟! ثُمّ قَالَ: لِيُبَلّغِ الشّاهِدُ الْغَائِبَ فَإنّهُ رُبّ مُبَلّغٍ أسْعَدَ مِنْ سَامِعٍ. (93)
«آگاه باشيد! شما پس از من به كفر ديرينه خود برنگرديد كه بعضى از شما گردن ديگرى را بزند! آگاه باشيد كه اينك شيطان مأيوس شده است كه نمازگزاران، وى را بپرستند وليكن اميد در آن بسته است كه شما را به جان يكديگر اندازد و تا حدّ قدرتش در نائره نفاق و اختلاف و إغراء به فتنه و فساد شعلهافروزى كند. آگاه باشيد آيا من رساندم؟! آگاه باشيد آيا من رساندم؟! سپس فرمود: بر حاضرين لازم است كه اين مطالب مرا به غائبين برسانند، زيرا چه بسا آن أفرادى كه به آنها رسانيده مىشود سعادتشان بيشتر و بهره برداريشان از خود أفرادى كه حضور داشتهاند بيشتر باشد.»
أبوالفداء بيان خطبه حضرت را ادامه ميدهد تا مىرسد به اينجا كه مىگويد: حضرت فرمودند : أيّهَا النّاسُ! إنّى قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا إنْ أخَذْتُمْ بِهِ لَنْتَضِلّوا : كِتَابَاللهِ فَاعْمَلُوا بِهِ. (94) «اى مردم! من در ميان شما گذاردم چيزى را كه مادامى كه آن را بگيريد گمراه نشويد و آن كتاب خداست پس بدان عمل كنيد!»
به طور روشن و آشكارا از مقايسه ميان جميع روايات وارده در اين مقام و خطبههائى كه آنحضرت بيان فرمودهاند، به دست مىآيد كه لفظ وَ عِتْرَتِى أهْلَبَيْتِى هم در اين خطبه بوده و عناداً و بغياً و حسداً ساقط نمودهاند.
* * *
مورد هفتم: خطبه رسول الله صلى الله عليه وآله در تمسّك به ثقلين در غدير خُمّ
ما با توفيقات حضرت ايزد منّان عَزّ اسْمُه در مجلّد ششم از «امامشناسى» سفر حجّة الودَاع رسول اكرم را كه در حقيقت مقدّمهاى براى پايهگذارى ولايت و خلافت أميرالمؤمنينعليه السلام بود به طور تفصيل آورديم و بحث از خود حديث و خطبه غدير به تنهائى سه مجلّد هفتم و هشتم و نهم را استيعاب كرد. اينك در اينجا فقط با نهايت اختصار به ذكر حديث ثَقلين كه در اين خطبه آمده است از بعضى از مصادر مهمّ تاريخى اكتفا مىنمائيم. (95)
احمد بن ابى يعقوب كاتب عبّاسى در تاريخ خود آورده است كه چون رسول خدا از مكّه مراجعت نمود در جائى كه نزديك جُحْفَه بود و به آن غدير خم مىگفتند هجده شب كه از ماه ذىالحجّه سپرى شده بود، فرود آمد و به خطبه برخاست و دست علىّ بن ابيطالبعليه السلام را گرفت و گفت:
ألَسْتُ أوْلَى بِالْمُؤمِنِينَ مِنْ أنْفُسِهِمْ؟!
قَالُوا: بَلَى يَا رَسُولَ اللهِ!
قَالَ: فَمَنْ كُنْتُ مَولاَهُ فَعَلِىّ مَوْلاَهُ. اللّهُمّ وَالِ مَنْ وَالاَهُ، وَ عَادِ مَنْ عادَاهُ.
«آيا من ولايتم از ولايت مؤمنين به خودشان بيشتر واكيدتر نيست؟ گفتند: آرى اى رسول خدا ! فرمود: بنابراين هر كه من مولاى اويم، على مولاى اوست. خداوندا تو ولايت كسى را داشته باش كه او ولايت على را دارد، و دشمن بدار آنكه را كه على را دشمن دارد.»
پس از اين فرمود: أيّهَا النّاسُ! إنّى فَرَطُكُمْ وَ أنْتُمْ وَارِدِىّ عَلَى الْحَوْضِ، وَ إنّى سَائِلُكُمْ حِينَ تُرِدُونَ عَلَىّ عَنِ الثّقَلَيْنِ، فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا؟!
قَالُوا: وَ مَا الثّقَلانِ يَا رَسُولَاللهِ؟!
قَالَ: الثّقَلُ الأكْبَرُ كِتَابُ اللهِ، سَبَبٌ طَرَفُهُ بِيَدِاللهِ وَ طَرَفٌ بِأيْدِيكُمْ، فَاسْتَمْسِكُوا بِهِ وَ لاَتَضِلّوا وَ لاَتُبَدّلُوا، وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى . (96)
«اى مردم! من راهنما و پيشرو شما هستم و جلو مىروم و شما همگى بر من در حوض وارد مىشويد، و چون شما مىآئيد من از شما درباره ثقلين مؤاخذه و پرسش مىكنم، حال ببينيد چگونه حقّ مرا در ثقلين نگهدارى مىكنيد؟!
گفتند: اى رسول خدا مراد از ثقلين چيست؟!
گفت: ثقل بزرگتر كتاب خداست، واسطه وسببى است كه يك سرش به دست خداست و سر ديگرش به دست شماست، پس آن را محكم بگيريد و گمراه نشويد و آن را تبديل و تحريف منمائيد! و عترت من اهلبيت من.» (97)
ابن مَغازِلى با سند متّصل خود از وليد بن صالح از امرأة زيد بن ارقم (98) خطبه مفصّله غدير را روايت مىكند تا مىرسد به اينجا كه رسول خداصلى الله عليه وآله مىفرمايد: ألاَ وَ إنّى فَرَطُكُمْ وَ إنّكُمْ تَبَعِى، تُوشِكُونَ أنْ تَرِدُوا عَلَىّ الْحَوْضَ، فَأسْألُكُمْ حِينَ تَلْقَوْنَنِى عَنْ ثَقَلِى كَيْفَ خَلَفْتُمُونّى فِيهِمَا؟ !
قَالَ: فَاُعِيلَ (99) عَلَيْنَا مَا نَدْرِى مَا الثّقَلانِ حَتّى قَامَ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرينَ وَ قَالَ : بِأبِى أنْتَ وَ اُمّى أنْتَ يَا نَبِىّ اللهِ مَا الثّقَلانِ؟!
«آگاه باشيد كه من پيشرو شما هستم و شما دنبالهرو من! به نزديكى در حوض كوثر بر من وارد مىشويد، و من از شما سؤال مىكنم در وقتى كه شما مرا مىبينيد كه چگونه مرا و حقّ مرا در آن دو خليفه و يادگار بجاى آوردهايد؟!
زيدبن ارقم مىگويد: مطلب بر ما مشكل آمد كه مراد از ثقلين چيست؟ تا مردى از مهاجرين برخاست و گفت: پدرم و مادرم قربانت گردد اى پيامبر خدا! مراد از ثقلين چيست؟!
قَالَ: الأكْبَرُ مِنْهُمَا كِتَابُ اللهِ تَعَالَىـ سَبَبٌ طَرَفٌ (100) بِيَدِ اللهِ وَ طَرَفٌ بِأيْدِيكُمْ، فَتَمَسّكُوا بِهِ وَ لاَتَضِلّوا ـ وَ الأصْغَرُ مِنْهُمَا عِتْرَتِى. مَنِ اسْتَقْبَلَ قِبْلَتِى وَ أجَابَ دَعْوَتِى! فَلاَتَقْتُلُوهُمْ وَ لاَ تَقْهَرُوهُمْ وَ لاَ تُقْصِرُوا عَنْهُمْ! فَإنّى قَدْ سَألْتُ لَهُمُ اللّطِيفَ الْخَبِيرَ فَأعْطَانِى، نَاصِرُهُمَا لِى نَاصِرٌ، وَ خَاذِلُهُمَا لِى خَاذِلٌ، وَ وَلِيّهُمَا لِى وَلِىّ، وَ عَدُوّهُمَا لِى عَدُوّـ الخطبة. (101)
ابن عَساكِر در «تاريخ دمشق» با سند متّصل خود از ابوطفيل عامربن واثله روايت كرده است كه او گفت: شنيدم از زيدبن ارقم كه مىگفت: رسول خداصلى الله عليه وآله در ميان مكّه و مدينه نزد پنج درخت بزرگ فرود آمد، مردم زير درختان را جارو زدند، در اين حال رسول خدا رفت و نماز خواند، و پس از آن براى خطبه قيام كرد و حمد و ثناى خدا را بجاى آورد، و از مواعظ و مطالب موجب تذكار و يادآورى به قدرى كه خداوند مىخواست او بگويد گفت، پس از آن فرمود:
يَا أيّهَاالنّاسُ! إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ أمْرَيْنِـ لَنْتَضِلّوا إذَا اتّبَعْتُمُوهُمَا [ظ] ـ كِتَابَاللهِ وَ أهْلَ بَيْتِى عِتْرَتِى.
ثُمّ قَالَ: أتَعْلَمُونَ أنّى أوْلَى بِالْمُؤمِنِينَ مِنْ أنْفُسِهِمْ؟! [قاله] ثَلاثَ مرّاتٍ. فَقَالَ النّاسُ! نَعَمْ! فَقَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وآله: مَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَإنّ عَلِيّاً مَوْلاَهُ. (102)
«اى مردم! من در ميان شما دو چيز را باقى مىگذارم كه تا زمانى كه از اين دو چيز پيروى كنيد گمراه نمىشويد: كتاب خدا و اهلبيت من عترت من! پس از آن فرمود: آيا مىدانيد كه ولايت من به مؤمنين از ولايت خودشان به خودشان قوىتر و شديدتر است؟! اين جمله را رسول خدا سه بار فرمود.
مردم گفتند آرى!...» (103)
بَلاَذُرى در «انساب الأشرف» در ترجمه اميرالمؤمنينعليه السلام با سند متّصل خود از زيدبن ارقم آورده است كه گفت: ما با رسولخدا در حجّةالوَداع بوديم چون به غديرخم رسيديم امر فرمود تا زير درختان را تنظيف كردند. سپس ايستاد و گفت:
كَأنّى قَدْ دُعِيتُ فَأجَبْتُ [وَ] إنّ اللهَ مَوْلاَىَ وَ أنَا مَوْلَى كُلّ مُؤمِنٍ، وَ إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ مَا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِ لَنْتَضِلّوا: كِتَابَاللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَبَيْتِى! فَإنّهُمَا لَنْيَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ . ثُمّ أخَذَ بِيَدِ عَلِىّ فَقَالَ: مَن كُنْتُ وَلِيّهُ فَهَذَا وَلِيّهُ. اللّهُمّ وَالِ مَنْ وَالاَهُ، وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ!
راوى روايت، ابوطفيل گويد: من به زيدبن ارقم گفتم: تو خودت اين عبارت را از رسول اكرم شنيدى؟! گفت: در زير درختان كسى نبود مگر اينكه با چشمش ديد و با گوشش شنيد. (104)
نسائى در «خصائص» خود اين روايت را از زيدبن ارقم روايت كرده است. (105)
مُلاّ على مُتّقى در «كَنْزالْعُمّال» از ابنجَرير طَبَرى در «مُسْنَد زيد بن ارقم» از ابوطُفَيل آورده است كه: چون رسول خداصلى الله عليه وآله از حجّة الوَداع بازگشتند و به غدير خمّ رسيدند، امر كردند تا زير درختان را نظيف كردند و فرمودند:
كَأنْ قَدْ دُعِيتُ فَأجَبْتُ. إنّى قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ، أحَدُهُمَا أكْبَرُ مِنْ الآخَرِ: كِتَابَ اللهِ ـ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السّمَاءِ إلَى الأرْضِـ وَ عِتْرَتِى أهْلَبَيْتِى، فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا، فَإنّهُمَا لَنْيَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ.
ثُمّ قَال: إنّ اللهَ مَوْلاَىَ وَ أنَا وَلِىّ كُلّ مُؤمِنٍ. ثُمّ أخَذَ بِيَدِ عَلِىّ فَقَالَ: مَن كُنْتُ وَلِيّهُ فَعَلىّ وَلِيّهُ. اللّهُمّ وَالِ مَنْ وَالاَهُ، وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ!
فَقُلْتُ لِزَيْدٍ: أنْتَ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِاللهِصلى الله عليه وآله؟! فَقَالَ : مَا كَانَ فِى الدّوْحَاتِ أحَدٌ إلاّ قَدْ رَآهُ بِعَيْنِهِ وَ سَمِعَهُ بِاُذُنِهِ (ابن جرير). (106)
ابونُعَيْم اصفهانى با سند متّصل خود روايت مىكند از عبدالله بن جعفرـ در قرائتى كه براى او شده و با اذنى كه در روايت آن به ابونُعَيْم داده شده است ـ كه گفت: حديث كرد براى ما احمد بن يونس طَبّى، حديث كرد براى ما عمّاربن نَصْر، حديث كرد براى ما ابراهيمبن الْيَسَع مَكّى، حديث كرد براى ما جعفر بن محمّد از پدرش از جدّش از على كه گفت: رسولخداصلى الله عليه وآله در جُحْفه براى ما خطبه خواند... (107) و گفت:
أيّهَا النّاسُ! لَسْتُ أوْلَى بِكُمْ مِنْ أنْفُسِكُِمْ؟ قَالُوا: بَلَى! قَالَ: فَإنّى كَأنّى لَكُمْ عَلَى الْحَوْضِ فَرَطاً وَ سَائِلُكُمْ عَنِ اثْنَتَيْنِ: عَنِ الْقُرآنِ وَ عَنْ عِتْرَتِى ـ الخطبة. (108)
سَخَاوى با تخريج ابنعُقْده روايت كرده است از هارون بن خارجه از فاطمه دختر على بن ابى طالبعليه السلام از اُمّ سَلمَه كه گفت: رسول خداصلى الله عليه وآله در غدير خم دست على را گرفت و بلند كرد تا جايى كه ما سپيدى زير بغل رسول خدا را ديديم و گفت: مَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ (الحديث). و نيز گفت: ياَ أيّهَا النّاسُ! اِنّى مُخَلّفٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِى، وَ لَنْ يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. (109)
قُنْدُوزى با تخريج بزّاز در مسندش روايت كرده است از اُمّ هانى خواهر اميرالمؤمنينعليه السلام كه چون رسول اكرمصلى الله عليه وآله از حجّش مراجعت نمود و در غدير خمّ نازل شد، در ميان گرماى روز به خطبه ايستاد و گفت:
أيّهَا النّاسُ! إنّى اُوشِكُ أنْ اُدْعَى فَاُجِيبَ، وَ قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِ لَنْتَضِلّوا أبداً: كِتَابَ اللهِ ـ حَبْلٌ طَرَفُهُ بِيَدِ اللهِ وَ طَرَفُهُ بِأيدِيكُمْ ـ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتى. اُذكّرُكُمُ اللهَ فِى اَهْلِ بَيْتِى، ألاَ اِنّهُمَا لَنْيَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. (110)
ابو موسى مَداينى در «سِيرُ الصّحابة» حديث غدير خمّ را مفصّلاً از حذيفة بن اُسَيد تخريج كردهاست تا مىرسد به اين فقره كه رسول خدا مىفرمايد:
ألاَ وَ إنّى سَائِلُكُمْ حِينَ تَنْزِلُونَ عَلَىّ عَنِ الثّقَلَيْنِ! فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا حِينَ تَلْقَوْنّى؟! قَالُوا: وَ مَا الثّقَلاَنِ يَا رَسُولَ اللهِ؟!
قَالَ: الثّقَلُ الأكْبَرُ كِتَابُ اللهِ ـ سَبَبٌ طَرَفُهُ بِيَدِاللهِ وَ طَرَفُهُ بِأيْدِيكُمْ؛ فَاسْتَمْسِكُوا بِهِ؛ وَ لاَ تَضِلّوا وَ تُبَدّلُوا ـ وَ الثّقَلُ الْأصْغَرُ عِتْرَتِى أهْلَبَيْتِى. قَدْ نَبّأنِىَ اللّطِيفُ الْخَبِيرُ أنّهُمَا لَنْيَفْتَرِقَا حَتّى يَلْقَيَانّى وَ سألْتُ رَبّى لَهُمَا ذَلِكَ! (111)
شيخ عبيدالله حنفى آمر تسرّى اين حديث را به عين همين متن از حُذَيفة بن اُسَيْد تخريج كرده است. (112)
شمسالدّين سَخاوى اين حديث را با همين متن از حذيفة بن اُسَيْد و زيدبن ارقم از طبرانى در «معجم كبير» آورده است و در پايان آن گويد: و از همين وجه ضياء در «مختاره» آورده است، و ابونُعَيْم در «حِلْيَه» و غيره از حديث زيدبن حسن انماطى از معروف بن خرّبوذ از ابوطُفَيْل از حذيفه به تنهائى روايت كرده است. (113)
نورالدّين سمهودى اين حديث را با همين متن از حُذيفة بن اُسَيد و عامر بن ليلى ابن ضمرة با تخريج ابن عقده در كتاب «موالاة» از طريق عبدالله بن سنان از ابوطفيل از آن دو نفر روايت كرده است، و ايضاً از طريق ابن عقده، ابوموسى مدينى در «سِيَر الصحابة» و حافظ ابوالفتوح عِجْلى در كتاب خود به نام «الموجز من فضائل الخلفاء» روايت نمودهاند. (114)
ابن عساكر دمشقى اين حديث را با همين متن، در سياق طرق حديث غدير از معروف بن خرّبوذ مكّى از ابوطُفَيل از حُذَيفَة بُن اُسَيْد غِفارى روايت نموده است. (115)
سخاوى حديث ثقلين را در روز غدير خمّ از ابوسعيد خدرى به لفظ ديگرى نيز آورده است كه وى از زمره هفده نفر صحابى بود كه حضرت اميرالمؤمنينعليه السلام آنها را و بقيّه حضار را قسم بهخدا دادند تا آنان كه در غدير بودند برخيزند و شهادت دهند.
و اين حديث را با تخريج ابن عقده از طريق محمّد بن كثير از فِطْر و ابوجارود از ابوطفيل روايت نموده است، و متن حديث در خصوص ثقلين اين است:
ثُمّ قَالَ: أيّهَا النّاسُ! إنّى تارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتى. فَإنّهُمَا لَنْيَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. نَبّأنِى بِذَلِكَ اللّطِيفُ الْخَبِيرُ.
و از علىعليه السلام بخصوصه اينطور ياد فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِىّ مَوْلاَهُ . اين شهادت را كه ابوسعيد در جمله هفده نفر داده است، حضرت فرمود: صَدَقْتُمْ، و أنَا عَلَى ذَلِكَ مِنَ الشّاهِدِينَ. (116)
و سَخاوى نيز حديث ثقلين را با تخريج ابن عقده در «موالاة» از حديث ابراهيم محمّد اسلمى از حسين بن عبدالله بن ضميره از پدرش از جدّش: ضميره اسلمى در روز غدير خمّ از حجّةالوداع بدين عبارت روايت كرده است كه: فَقَالَصلى الله عليه وآله: أمّا بَعْدُ، أيّهَا النّاسُ ! فَإنّى مَقْبُوضٌ اُوشِكُ أنْ اُدْعَى فَاُجِيبَ، فَمَا أنْتُمْ قَائِلُونَ؟!
قَالُوا: نَشْهَدُ أنّكَ قَدْ بَلّغْتَ وَ نَصَحْتَ وَ أدّيْتَ!
قَالَ: إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ مَا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلّوا: كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتى. ألاَ وَ إنَهُمَا لَنْيَتَفَرّقَا حَتّى يَرَِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا. (117)
و به حديث ثقلين در روز غدير از رسول اكرمصلى الله عليه وآله اشاره فرموده است علاّمه آيةالله سيّد شرف الدين عاملى در كتاب «المراجعات». (118) ، (119)
* * *
مورد هشتم: گفتار رسول خداست در تمسّك به ثَقَلَيْن بعد از نماز صبح
شيخ طوسى در «امالى» با سند متّصل خود از جابر بن عبدالله أنصارى روايت كرده است كه : روزى رسول خداصلى الله عليه وآله نماز صبح را براى ما بجاى آورد، و چون از نماز فارغ شد، روى به ما آورده و براى ما سخن مىگفت و پس از آن فرمود: اى مردم هر كس فاقد خورشيد گردد به ماه تمسّك مىكند، و هر كس فاقد ماه گردد به فرقدان تمسّك مىنمايد. جابر گويد : من و ابوايّوب انصارى برخاستيم و با ما اَنَس بود و عرض كرديم: اى رسول خدا، مراد از خورشيد چيست؟ فرمود: من هستم. آنگاه رسولالله براى ما مثلى زد و گفت:
خداوند تعالى ما را كه خلق فرمود به منزله ستارگان آسمان قرار داد كه هرگاه ستارهاى ناپديد شود ستاره دگرى طلوع مىكند. من خورشيدم. چون مرا بردند تمسّك به ماه كنيد! گفتيم ماه كيست؟!
فرمود: أخِى وَ وصِيّى، وَ وَزيرِى، وَ قاضِى دَيْنِى، وَ أبُو وَلَدَىّ، وَ خَلِيفَتِى فِى أهْلِى.
«برادر من، و وصىّ من، و وزير من، و پرداخت كننده دَين من و پدر دو پسران من، و خليفه من در اهل من.»
گفتيم: مراد از فرقدان كيستند؟ فرمود: حَسَن و حُسَيْن. و سپس قدرى سكوت نمود و فرمود : هَؤُلاَءِ وَ فَاطِمَةُ هِىَ الزّهْرَةُ عِتْرَتِى وَ أهْلُ بَيْتِى. هُمْ مَعَ الْقُرآنِ لاَ يَفْتَرِقَانِ حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. (120) «آن جماعت با فاطمه كه اوست ستاره زهره تابناك و درخشان، آنهايند عترت من اهل بيت من، ايشان با قرآنند، جدائى ندارند تا در حوض بر من وارد شوند.»
* * *
مورد نهم: گفتار رسول خدا در تمسّك به ثقلين بعد از نماز ظهر
قندوزى از «مناقب» احمد بن حَنْبل از احمد بن عبدالله بن سلام از حُذَيفة بن يمان روايت مىكند كه او گفت: رسول اكرمصلى الله عليه وآله نماز ظهر را براى ما انجام دادند و سپس با چهره مبارك خود رو به ما كرده و فرمودند:
مَعَاشِرَ أصْحَابِى! اُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللهِ وَ الْعَمَلِ بِطَاعَتِهِ، وَ إنّى اُدْعَى فَاُجِيبُ، وَ إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتى، اِنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِمَا لَنْتَضِلّوا، وَ إنّهُمَا لَنْيَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. فَتَعَلّمُوا مِنْهُمْ وَ لاَتُعَلّمُوهُمْ فَإنّهُمْ أعْلَمُ مِنْكُمْ. (121)
«اى جماعت اصحاب من، من شما را وصيّت مىكنم به تقواى خداوند ، و عمل به طاعتش، و من خوانده مىشوم و اجابت دعوت مىنمايم، و من در ميان شما دو چيز گرانقيمت و ارزشمند باقى مىگذارم: كتابالله و عترت من اهلبيت من. پس شما از آنها يادبگيريد و به آنها ياد ندهيد، چرا كه ايشان اعلم از شما مىباشند.»
* * *
مورد دهم: گفتار رسول خدا در تمسّك به ثَقَلَيْن در وقت حضور انصار
شيخ طبرسى از ابومُفَضّل محمّدبن عبدالله شيبانى با اسناد صحيح خود از مردانى موثّق روايت كرده است كه رسولاكرمصلى الله عليه وآله در مرض موت در حالى كه به فضل بن عبّاس و يكى از غلامان خود به نام ثَوْبان تكيه كرده بودند براى نماز از منزل بيرون رفتند؛ و اين همان نمازى بود كه به جهت سنگينى مرض نمىخواستند از منزل بيرون روند امّا بر خود تحميل نموده و بيرون رفتند. چون نماز را در مسجد بجاى آوردند به منزل مراجعت نموده و به غلام خود گفتند: بر دَرِ منزل بنشين و از آمدن هيچيك از انصار مانع مشو؛ و در اين حال، حال بيهوشى بر آن حضرت رخ داد. انصار آمدند و دور تا دور دَرِ منزل حلقه زدند و گفتند: از براى ملاقات رسول خدا براى ما اجازه بگير!
غلام گفت: رسول خدا بيهوش شده است و زنان وى نزد او هستند. انصار شروع كردند به گريستن . رسول خداصلى الله عليه وآله صداى گريه انصار را شنيد و فرمود: ايشان كيانند؟ گفتند : انصار.
فرمود: در اينجا از اهل بيت من كيست؟ گفتند: على و عبّاس، رسول خدا آنان را طلبيد و بر آنها تكيه داد و بيرون شد تا به ستون چوبى از چوب درخت خرما كه ستون مسجد بود تكيه كرد و مردم دور وى گرد آمدند. حضرت خطبهاى خواند و در ضمن آن فرمود:
مَعَاشِرَ النّاسِ! إنّهُ لَمْ يَمُتْ نَبِىّ قَطّ إلاّ خَلّفَ تَرَكَةً، وَ قَدْ خَلّفْتُ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللهِ وَ أهْلَبَيْتِى. ألاَ فَمَنْ ضَيّعَهُمْ ضَيّعَهُ اللهُ. ألاَ وَ إنّ الأنْصَارَ كِرْشِى وَ عَيْبَتِىَ الّتِى آوِى إلَيْهَا؛ وَ إنّى اُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللهِ وَ الْإحْسَانِ إلَيْهِمْ، فَاقْبَلُوا مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَ تَجَاوَزُوا عَنْ مُسِيئِهِمْ. (122)
«اى جماعت مردم! هيچ پيغمبرى نمىميرد مگر آنكه تركهاى از خود جانشين خود مىگذارد، و من در ميان شما دو چيز ارزشمند و پربها جانشين خود گذاردم: كتاب خدا و اهلبيت من . آگاه باشيد! هر كس آنان را ضايع بگذارد خداوند وى را ضايع مىگذارد. آگاه باشيد كه انصار در معظم و مجتمع قوم من هستند و صندوق و محفظه من هستند كه من به سوى آن مأوى مىگيرم. و من شما را به تقواى خداوند توصيه مىنمايم و به احسان نمودن به انصار. نيكوكار از ايشان را بپذيريد، و از گناهكارشان درگذريد!»
شيخ مفيد با سند متّصل خود روايت مىكند از عبدالله بن عبّاس كه گفت: در مرضى كه رسول الله در آن از دنيا رحلت كردند، علىّ بن ابيطالب و عبّاس بن عبدالمطّلب و فضلبن عبّاس بر پيغمبر وارد شدند و گفتند: يَا رَسُولَاللهِ! اين جماعت انصارند در مسجد كه مرد و زنشان بر تو مىگريند. حضرت فرمود: براى چه مىگريند؟ گفتند: مىترسند از آنكه تو بميرى ! حضرت فرمود: دستتان را به من دهيد تا برخيزم. در اين حال لحافى به خود بسته و دستمالى بر سر بسته و از منزل بيرون آمد تا بر روى منبر نشست و حمد و ثناى خدا را بجاى آورده پس از آن گفت:
أمّا بَعْدُ، أيّهَا النّاسُ! فَمَا تُنْكِرُونَ مِنْ مَوْتِ نَبِيّكُمْ؟! ألَمْ اُنْعَ إلَيْكُمْ وَ تُنْعَ إلَيْكُمْ أنْفُسُكُمْ؟ لَوْخُلّدَ أحَدٌ قَبْلِى ثُمّ بُعِثَ اِلَيْهِ لَخُلّدْتُ فِيكُمْ.
ألاَ إنّى لاَحِقٌ بِرَبّى وَ قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلّوا: كِتَابَاللهِ تَعَالَى بَيْنَ أظْهُرِكُمْ تَقْرَؤونَهُ صَبَاحَاً وَ مَسَاءً . فَلاَتَنَافَسُوا وَ لاَتَحَاسَدُوا وَ لاَ تَبَاغَضُوا وَ كُونُوا إخْوَاناً كَمَا أمَرَكُمُ اللهُ. وَ قَدْ خَلّفْتُ فِيكُمْ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى وَ أنَا اُوصِيكُمْ بِهِمْ.
ثُمّ اُوصِيكُمْ بِهَذَا الْحَىّ مِنَ الأنْصَارِ. فَقَدْ عَرَفْتُمْ بَلاَهُمْ عِنْدَاللهِ عَزّوَجَلّ وَ عِنْدَ رَسُولِهِ وَ عِنْدَ الْمُؤمِنينَ، ألَمْ يُوَسّعُوا فِى الدّيَارِ، وَ يُشَاطِرُوا الثّمَارَ، وَ يُؤثِرُوا وَ بِهِمُ الْخَصَاصَةُ؟! فَمَنْ وَلِىَ مِنْكُمْ اَمْراً يَضُرّ فِيهِ أحَداً أوْ يَنْفَعُهُ فَلْيَقْبَلْ مِنْ مُحْسِنِ الأنْصَارِ، وَلْيَتَجَاوَزْ عَنْ مُسيئِهِمْ. وَ كَانَ آخِرَ مَجْلِسِهِ حَتّى لَقِىَ اللهَ عَزّوَجَلّ . (123) ، (124)
«امّا بعد، اى مردم! چرا مرگ پيمبرتان را غير مترقّب مىشماريد؟! آيا خبر مرگ من به شما داده نشده است؟! و خبر مرگ شما به شما داده نشده است؟! اگر بنا بود كسى پيش از من جاودان زيست مىنمود سپس مرگش به او مىرسيد من هم در ميان شما جاودان مىزيستم .
آگاه باشيد كه من به پروردگارم مىرسم و من چيزى در ميان شما گذاردهام مادامى كه به آن چنگ زنيد گمراه نمىشويد: كتاب خداى متعال است كه در ميان شماست، هر صبح و هر شب آن را مىخوانيد. بنابراين (در رياست و مقام) از هم سبقت نگيريد، و در اين امر حسد نورزيد و دشمنى نكنيد، و همان طور كه خداوند به شما امر نموده است برادر يكديگر باشيد. و من به عنوان جانشين از خودم در ميان شما عترتم را اهل بيتم را باقى گذاردم و من شما را بديشان وصيّت مىكنم .
پس از آن شما را وصيّت مىكنم درباره اين گروه از مؤمنين كه انصار مىباشند. شما دانستهايد رنج و مصيبت و مشكلاتى را كه در راه خدا و در راه حفظ رسول خدا، و در راه حفظ و صيانت مؤمنين تحمّل كردهاند تا چه حد بوده است ؟! آيا آنها شما را به خانه ها و شهرهاى خود راه ندادند و مسكن و محلّ اقامتشان را گشايش ندادند؟! آيا آنها ثمرات و بهرههاى زندگى خود را با شما تقسيم ننمودند؟! آيا آنها با وجود ابتلاى به فقر و تنگدستى، شما را بر خودشان مقدّم نشمردند؟! بنابراين هر كس از شما چنانچه امرى از امارت را به دست گيرد، خواه براى كسى ضرر داشته باشد يا منفعتى، بايد در مقابل خوبيهاى انصار، نيكانشان را بپذيرد و در برابر بديهايشان از بدكارانشان درگذرد و عفو و اغماض پيشه گيرد. و اين آخرين مجلس رسول خداصلى الله عليه وآله بود تا به زيارت خداى عَزّوَجَلّ شتافت.» (125)
شيخ مفيد نيز با سند متّصل خود از عبدالرّحمن بن ابى لَيلى از حسين بن علىّبن ابيطالبعليه السلام آورده است كه گفت: رسول خداصلى الله عليه وآله به انَس فرمود: يَا أنَسُ! ادْعُ لِى سَيّدَ الْعَرَبِ! فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللهِ! ألَسْتَ سَيّدَ الْعَرَبِ؟! قَالَ : أنَا سَيّدُ وُلْدِ آدَمَ وَ عَلِىّ سَيّدُ الْعَرَبِ. (126)
فَدَعَا عَلِيّا، فَلَمّا جَاءَ عَلِىّعليه السلام قَالَ: يَا أنَسُ! اُدْعُ لِىَ الأنْصَارَ . فَجَاءُوا، فَقَالَ النّبِىّصلى الله عليه وآله: يَا مَعْشَرَ الأنْصَارِ! هَذَا عَلِىّ سَيّدُ الْعَربِ فَأَحِبّوهُ لِحُبّى وَ أكْرِمُوهُ لِكَرَامَتِى، فَإنّ جَبْرَئِيلَعليه السلام أخْبَرَنِى عَنِ اللهِ عَزّوَجَلّ مَا أقُولُ لَكُمْ. (127)
«اى انس! بخوان كه سيّد و سالار عرب حضور من بيايد. انس گفت: اى رسول خدا مگر تو سيّد و سالار عرب نيستى؟! پيامبر فرمود: من سيّد و سالار فرزندان آدم مىباشم و على سيّد و سالار عرب است.
انَس على را فراخواند، چون علىعليه السلام آمد پيامبر فرمود: اى انَس بخوان تا انصار حضور من بيايند. انصار آمدند، در اين حال پيغمبر اكرمصلى الله عليه وآله گفت: اى جماعت انصار! اين على است كه سيّد عرب است، پس به جهت محبّتى كه من به او دارم شما هم وى را دوست داشته باشيد، و به جهت احترام و گرامى بودنش نزد من شما هم وى را گرامى بداريد، اين را كه من به شما مىگويم جبرئيلعليه السلام از خداوند عَزّوَجَلّ به من خبر داده است.»
مُلاّ عَلِى مُتّقى عين اين عبارت را از «مُسْندُ السّيّد الحَسَنعليه السلام» با تخريج ابونُعَيْم در «حِلْيَة الأولياء» روايت كرده است، مگر اينكه چون على آمد فرمود: يَا مَعْشَرَ الأنْصَارِ! ألاَأدُلّكُمْ عَلَى مَا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِ لَنْتَضِلّوا، بَعْدَهُ اَبَداً؟! هَذَا عَلِىّ فَأحِبّوهُ بِحُبّى، وَ أكْرِمُوهُ بِكَرَامَتِى، فَإنّ جِبْرِيلَ أمَرَنِى بِالّذِى قُلْتُ لَكُمْ عَنِ اللهِ عَزّوَجَلّ. (128)
«اى جماعت انصار! آيا من رهبرى نكنم شما را به چيزى كه اگر بدان چنگ زنيد پس از آن هيچ وقت گمراه نشويد؟! اين على است! پس به سبب محبّتى كه من به او دارم شما هم به او محبّت داشته باشيد، و به سبب مقام و كرامتى كه او نزد من دارد شما هم او را مكرّم و معزّز بداريد! جبرئيل از جانب خداوند عزّوجلّ مرا امر كرد تا اين را به شما بگويم.»
و شيخ عبدالرحمن صفورى شافعى بدين لفظ آورده است: ألاَ أدُلّكُمْ عَلَى مَنْ إذَا تَمَسّكْتُمْ بِهِ لَنْتَضِلّوا بَعْدَهُ؟! قَالُوا: بَلَى يَا نَبِىّ اللهِ! قَالَ: هَذَا عَلِىّ فَأحِبّوهُ بِحُبّى، وَ أكْرِمُوهُ بِكَرامَتِى. (129)
«آيا نمىخواهيد من شما را رهبرى نمايم به كسى كه چون به وى چنگ زنيد هيچ وقت گمراه نگرديد؟ ! گفتند: آرى اى پيغمبر خدا! فرمود: اين على است، او را به محبّت من دوست بداريد! و به كرامت من مكرّم بشماريد!»
* * *
مورد يازدهم: گفتار رسول خدا بر فراز منبر در مسجد در آخرين خطبه
قُندوزى از «مناقب» احمد بن حنبل از كتاب سُلَيْم بن قَيْس روايت كرده است كه حضرت اميرالمؤمنين علىّبن ابيطالبعليه السلام گفتند: آنچه را كه رسول خداصلى الله عليه وآله در روز عرفه بر روى ناقه قصوى و در مسجد خَيْف، و در روز غدير و در روزى كه رحلت كردند در خطبه خود بر روى منبر گفتهاند اين است:
أيّهَا النّاسُ! إنّى تَرَكْتُ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ، لَنْ تَضِلّوا مَا تَمَسّكْتُمْ بِهِمَا: الأكْبَرُ مِنْهُمَا كِتَابُ اللهِ، وَ الأصَغَرُ عِتْرَتِى أهْلَبَيْتِى، وَ إنّ اللّطِيفَ الْخَبِيرَ عَهِدَ إلَىّ أنّهُمَا لَنْيَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَاعَلَىّ الْحَوْضَ كَهَاتَيْنِ ـ أشَارَ بِالسّبّابَتَيْنِ ـ وَ لاَ أنّ أحَدَهُمَا أقْدَمُ مِنْ الآخَرِ، فَتَمَسّكُوا بِهِمَا لَنْتَضِلّوا، وَ لاَ تَقَدّمُوا مِنْهُمْ وَ لاَ تَخَلّفُوا عَنْهُمْ، وَ لاَ تُعَلّمُوهُمْ فَإنّهُمْ أعْلَمُ مِنْكُمْ. (130)
«اى مردم! من حقّاً بجاى مىگذارم در ميان شما دو چيز ارزشمند و نفيس را، مادامى كه بدان دو چيز تمسّك كنيد گمراه نمىشويد! بزرگتر از آنها كتاب الله است و كوچكتر عترت من اهلبيت من. و خداوند لطيف و خبير به من سفارش كرده و پيمان نهاده است كه آن دو چيز از هم جدا نمىشوند تا بر من در حوض وارد شوند، مثل اين دو تاـ و اشاره فرمود با دو انگشت سبّابه خود ـ و نه اينكه يكى از آن دو چيز مقدّم بر ديگرى باشد؛ بنابر اين بر شماست كه بدان دو چنگ زنيد تا گمراه نشويد، و بر آنها پيشى نگيريد و از آنها تخلّف نورزيد! و به آنها چيزى نياموزيد چرا كه آنها از شما داناترند!»
و در «غاية المرام» اين روايت را از سليم از اميرالمؤمنين عليه السلام با عبارتى شبيه بدين عبارت آورده است. (131)
شيخ مفيد در «امالى» با سند معروف و متّصل خود از مَعْروف بن خَرّبوذ روايت مىكند كه گفت: از ابُوعُبَيدالله (132) غلام عبّاس شنيدم كه با حضرت ابوجعفر محمّد بن علىعليهما السلام مذاكره مىكرد و مىگفت : من از ابوسعيد خُدْرى شنيدم كه مىگفت: آخرين خطبهاى كه رسول خداصلى الله عليه وآله براى ما ايراد كرد خطبهاى بود كه در مرض مرگش بود و در حالى كه بر علىّ بن ابيطالب و ميمونه كنيزش تكيه داده بود از منزل بيرون شد و گفت:
يَا أيّهَا النّاسُ! إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ، وَ سَكَتَ. فَقَامَ رَجُلٌ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللهِ مَا هَذَانِ الثّقَلانِ؟! فَغَضِبَ حَتّى احْمَرّ وَجْهُهُ ثُمّ سَكَنَ وَ قَالَ: مَا ذَكَرْتُهُمَا إلاّ وَ أنَا اُرِيدُ أنْ اُخْبِرَكُمْ بِهِمَا وَلَكِنْ رَبَوْتُ فَلَمْ أسْتَطِعْ؛ سَبَبٌ طَرَفُهُ بِيَداللهِ وَ طَرَفٌ بِأيْدِيكُمْ، تَعْمَلُونَ فِيهِ كَذَا وَ كَذَا، ألاَ وَ هُوَ الْقُرآنُ؛ وَ الثّقَلُ الأصْغَرُ أهْلُبَيْتِى !
ثُمّ قَالَ: وَ أيْمُ اللهِ إنّى لَأقُولُ لَكُمْ هَذَا وَ رِجَالٌ فِى أصْلاَبِ أهْلِ الشّرْكِ أرْجَى عِنْدىِ مِنْ كَثِيرٍ مِنْكُمْ! ثُمّ قَالَ: وَ اللهِ لا يُحِبّهُمْ عَبْدٌ إلاّ أعْطَاهُ اللهُ نُوراً يَوْمَ الْقِيَمَةِ حَتّى يَرِدَ عَلَىّ الْحَوْضَ، وَ لاَيُبْغِضُهُمْ عَبْدٌ إلاّ احْتَجَبَ اللهُ عَنْهُ يَوْمَ الْقِيَمَةِ.
فَقَالَ أبُوجَعْفَرٍ عليهالسّلام: إنّ أبَا عُبَيْدِاللهِ يَأتينَا بِمَا يَعْرِفُ . (133)
«اى مردم! من در ميان شما دو ثَقَل از خود باقى مىگذارم، و ساكت شد. مردى برخاست و گفت : يا رسول الله! آن دو ثقل كدام است؟! حضرت به قدرى خشمگين شد تا چهرهاش برافروخت و سپس آرام شد و گفت: من آن دو چيز را براى شما نگفتم مگر آنكه مىخواستم شما را از آن خبردار نمايم امّا نَفَسم بند آمد و نتوانستم بيان كنم. واسطه و سببى است كه يك سرش به دست خدا و سر دگرش به دست شماست، و شما در آن چنين و چنان مىكنيد. آگاه باشيد كه آن قرآن است؛ و ثَقَل كوچكتر اهلبيت من است.
و پس از اين فرمود: اين مطلب را من به شما مىگويم در حالى كه مردانى از آنان كه اينك در صُلْبهاى مردمان مشرك هستند نزد من از بسيارى از شما اُميدمندترند. و سپس فرمود : ايشان را دوست ندارد مگر بندهاى كه خداوند به وى در روز قيامت نورى بخشد تا بر من در حوض وارد شود، و مغبوض ندارد آنها را مگر بندهاى كه خداوند خود را از او در روز قيامت محجوب دارد.
حضرت امام محمّد باقرعليه السلام گفتند: راوى اين روايت كه ابوعبيدالله است، در اين مطلب آنچه را كه خود مىداند براى ما آورده است (و در نسخه بدل آمدهاست: آنچه را كه ما مىدانيم براى ما آورده است).»
و در «غاية المرام» عين اين حديث را سنداً و مَتْناً از شيخ مفيد روايت نموده است. (134)
سليم بن قيس هلالى در كتابش از اميرالمؤمنينعليه السلام روايت كرده است كه گفت: رسول خداصلى الله عليه وآله در آخرين خطبهاى كه براى مردم خواند، و آن در روز رحلتش بود، فرمود:
إنّى تَرَكْتُ فِيكُمْ أمْرَيْنِ، لَنْتَضِلّوا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِمَا: كِتَابَ اللهِ وَ أهْلَبَيْتِى، فَإنّ اللّطِيفَ الْخَبِيرَ عَهِدَ إلَىّ أنّهُمَا لَنْيَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ ـ وَ أشَارَ بِإصْبَعَيْهِ الْمُسَبّحَتَيْنِ ـ وَ لاَ أقُولُ كَهَاتَيْنِ إحْدَاهُمَا أطْوَلُ مِنَ الاُخْرَى ـ وَ أشَارَ بِالْمُسَبّحَةِ وَ الْوُسْطَى ـ؛ فَتَمَسّكُوا بِهِمَا لاَتَضِلّوا، وَ لاَتَقَدّمُوهُمْ وَ لاَتَخَلّفُوا عَنْهُمْ فَتَمْرُقُوا، وَ لاَتُعَلّمُوهُمْ فَإنّهُمْ أعْلَمُ مِنْكُمْ.
معنى اين عبارت مشابه معنى همان رواياتى است كه گذشت. در اينجا سُلَيم مىگويد: من به اميرالمؤمنينعليه السلام عرض كردم: نام عترت را كه اهلبيت هستند براى من بيان كن!
قَالَ: الّذِى نَصَبَهُ رَسُولُ اللهِصلى الله عليه وآله بِغَدِيرِ خُمّ، فَأخْبَرَهُمْ أنّهُ أوْلَى بِهِمْ مِنْ أنْفُسِهِمْ، ثُمّ أمَرَهُمْ أنْ يُعْلِمَ الشّاهِدُ الْغَائِبَ مِنْهُمْ. فَقُلْتُ: أنْتَ هُوَ يَا أمِيرَالْمُؤمِنِينَ؟!
قَالَ: أنَا أوّلُهُمْ وَ أفْضَلُهُمْ، ثُمّ ابْنِىَ الْحَسَنُ مِنْ بَعْدِى أوْلَى بِهِمْ مِنْ أنْفُسِهِمْ، ثّمّ ابْنِىَ الْحُسَيْنُ مِنْ بَعْدِهِ أوْلَى بِالْمُؤمِنِينَ مِنْ أنْفُسِهِمْ، ثُمّ أوْصِيَاءُ رَسُولِاللهِصلى الله عليه وآله حَتّى يَرِدُوا عَلَيْهِ حَوْضَهُ وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ. (135)
«حضرت فرمود: آن كسى است كه رسول خداصلى الله عليه وآله در روز غديرخمّ او را نصب به ولايت نمود، پس آنها را خبر داد كه او ولايتش به آنها از خودشان به خودشان شديدتر و أكيدتر است، و سپس امر كرد تا حاضرين از آنها به غائبين خبر دهند. من عرض كردم: تو هستى اى اميرالمؤمنين؟!»
حضرت فرمود: من اوّل آنها و افضل آنها هستم، پس از من فرزندم حَسَن است كه ولايتش به مؤمنين از ولايت خودشان شديدتر است، و سپس فرزندم حُسَين است كه ولايتش به مؤمنين از ولايتشان به خودشان شديدتر است، و پس از حسين اوصياى رسولاللهصلى الله عليه وآله مىباشند كه يكى پس از ديگرى مىآيند تا بر او در حوضش وارد شوند.»
در «غاية المرام» اين روايت را سنداً و متناً از سُلَيْم نقل كرده است. (136)
و علاّمه آية الله سيّد شرف الدّين عاملى به اين خطبه در منبر مسجد مدينه اشاره فرموده است. (137)
سَيّد الفقهاء العِظام علىّ بن طاووس ـ تَغَمّده الله فى رضوانه ـ در «طرائف» خود مرفوعاً از عيسى آورده است كه گفت: من از حضرت ابوالحسن موسى بن جعفرعليهما السلام پرسيدم كه نظر شما چيست؟! مردم بسيار مىگويند كه رسول خداصلى الله عليه وآله امر كردند كه ابوبكر با مردم نمازگزارد سپس عمر؟! حضرت قدرى مكث نموده سر خود را به زير انداخته و پس از آن گفتند: اين طور نيست كه مردم مىگويند وليكن تو اى عيسى در امور بسيار بحث مىكنى و تا مطلب بر تو روشن نشود دست برنمىدارى! عيسى مىگويد: من گفتم: پدر و مادرم فدايت شود من از تو سؤال مىكنم حقيقت امر را از آنچه كه براى دين من منفعت دارد، چرا كه نگرانم از آنكه گمراه شوم از روى جهالت، امّا چون تو كسى را بيابم مطلب را براى من روشن مىكند !
حضرت فرمود: چون مرض رسول الله سنگين شد، على را خواست و سرش را در دامن او گذاشت و بيهوش شد، و موقع نماز فرارسيد و اعلان نماز داده شد، عائشه بيرون رفت و گفت: اى عُمَر بيرون رو و با مردم نماز بخوان!
عمر گفت: پدرت سزاوارتر است. عائشه گفت: راست مىگوئى وليكن او مرد نرمى است و من نگرانم از اينكه مردم بر او بجهند. عمر گفت: او نماز بخواند، اگر كسى بر او جَسْت يا حركتى از متحرّكى پديدار شد من كفايت مىكنم. عائشه گفت: علاوه بر اين محمّد بيهوش است و من گمان ندارم از اين بيهوشى ديگر به هوش آيد و آن مرد به او مشغول است ـ و مراد عائشه على بودـ اى عمر به نماز مبادرت جو پيش از آنكه به هوش آيد، زيرا من نگرانم اگر به هوش آيد على را به نماز امر كند؛ و از ديشب تا به حال سخنان پنهانى را كه با على مىگويد دانستهام و در آخر گفتارش بود كه مىگفت: الصّلَوة الصّلَوة.
حضرت إمام كاظمعليه السلام فرمودند: ابوبكر رفت تا با مردم نماز بخواند مردم اين را مكروه شمردند و سپس گمان كردند به امر رسول خدا بوده است، و هنوز تكبير نگفته بود كه رسول خداصلى الله عليه وآله به هوش آمد و فرمود: عبّاس را بطلبيد. عبّاس و على مجموعاً پيامبر را به مسجد بردند تا با مردم نمازگزارد ، و پيامبر نشسته بود، سپس او را بر روى منبرش گذاردند آن جلوسى كه ديگر بر آن منبر ننشست.
جميع اهل مدينه از مهاجر و انصار به دورش جمع شدند حتّى دختران از خانهها بيرون شدند، و مردم نالهكنان و گريهكنان و فرياد زنان و انّاللّه و انّا اليه راجعون گويان بودند . پيامبر هم قدرى سخن مىگفت و قدرى ساكت مىشد؛ و از جمله سخنانى كه فرمود اين بود:
يَا مَعْشَرَ ألمُهَاجِرينَ و الأنْصَارِ وَ مَنْ حَضَرَنِى فِى يَوْمِى هَذَا وَ سَاعَتِهِ هَذِهِ! فَلْيُبَلّغْ شَاهِدُكُمْ غَائِبَكُمْ! ألاَ قَدْخَلّفْتُ فِيكُمُ كِتَابَ اللهِ، فيهِ النّورُ وَ الْهُدَى وَ الْبَيَانُ، مَا فَرّطَ اللهُ فِيهِ مِنْ شَىْءٍ، حُجّةُ اللهِ لِى عَلَيْكُمْ، وَ خَلّفْتُ فِيكُمُ الْعَلَمَ الأكْبَرَ، عَلَمَ الدّينِ وَنُورَ الْهُدَى وَصِيّى عَلىّ بْنَ أبِيطَالِبٍ. ألاَ هُوَ حَبْلُ اللهِ فَاعْتَصِمُوا وَ لاَ تَفَرّقُوا عَنْهُ، وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللهِ عَلَيْكُمْ إذْ كُنْتُمْ أعْدَاءً فَألّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إخْوَاناً.
«اى جماعت مهاجر و انصار، و اى كسانى كه در اين روز و در اين ساعت حضور بهم رسانيدهايد، بر شما فرض است كه حاضرين به غائبين برسانند. هان بدانيد كه من در ميان شما كتاب خدا را جانشين خود قرار دادم كه در آن نور و هدايت و بيان است و خداوند در آن از هيچ چيز كوتاهى ننموده است، آن حُجّت من است بر شما! و من در ميان شما بزرگترين نشانه، نشانه دين و نور هدايت: وصىّ خودم علىّ بن ابيطالب را جانشين خود قرار دادم. هان بدانيد كه او ريسمان خداست، پس واجب است كه بدان اعتصام نمائيد و از گِرد او دور نشويد، و ياد بياوريد نعمت خدا را كه بر شما ارزانى داشت در وقتى كه دشمن بوديد و خداوند در ميان دلهايتان اُلفت افكند، تا به نعمت خداوندى همه با هم برادر شديد!»
يَا أيّهَا النّاسُ! هَذَا عَلِىّ بنُ أبِيطَالِبٍ كَنْزُ اللهِ الْيَوْمَ وَ مَا بَعْدَ الْيَوْمِ. مَنْ أحَبّهُ وَ تَوَلاّهُ الْيَوْمَ وَ مَا بَعْدَ الْيَوْمِ فَقَدْ أوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللهَ وَ أدّى مَا أوْجَبَ عَلَيْهِ، وَ مَنْ عَادَاهُ الْيَوْمَ وَ مَا بَعْدَ الْيَوْمِ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَمَةِ أعْمَى وَ أصَمّ، لاَحُجّةَ لَهُ عِنْدَ اللهِ.
«اى مردم! اين است علىّ بن ابيطالب كه گنج خداست امروز و پس از امروز، كسى كه او را دوست داشته باشد و ولايت او را در امروز و پس از امروز داشته باشد، به آنچه با خداوند پيمان بسته است وفا نموده است و آنچه را كه خدا بر او واجب كرده ادا كرده است؛ و كسى كه با او امروز و پس از امروز دشمنى ورزد در روز قيامت كور و كَر محشور خواهد شد، و حجتّى در نزد خدا نخواهد داشت.»
أيّهَا النّاسُ! لاَتَأتُوا غَداً بِالدّنْيَا تَزُفّونَهَا زَفّاً، و يَأتِى أهْلُبَيْتِى مَقْهُورِين مَظْلُومِينَ تَسِيلُ دِمَاؤُهُمْ أمَامَكُمْ وَ سُعَاةِ الضّلاَلَةِ وَ الشّورَى لِلْجَهَالَةِ. ألاَ وَ إنّ هَذَا الأمْرَ لَهُ أصْحَابٌ وَ آيَاتٌ، وَ سَمّاهُمُ اللهُ فِى كِتَابِهِ وَ عَرّفْتُكُمْ وَ أبْلَغْتُكُمْ مَا اُرْسِلْتُ بِهِ وَلَكِنّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ!
لاَ تَرْجِعُنّ بَعْدِى كُفّاراً مُرْتَدّينَ مُتَوَالِينَ الْكِتَابَ عَلَى غَيْرِ مَعْرِفَةٍ، وَ تَدْعُونَ السّنّةَ بِالْهَوَى، لِأنّ كُلّ سُنّةٍ وَ حَدَثٍ وَ كَلاَمٍ خَالَفَ الْقُرْآنَ رَدّ وَ بَاطِلٌ.
«اى مردم! فردا نزد من نيائيد در حالى كه دنيايتان را درخشان نموده، و اهل من بيايند در حالى كه مقهور و مظلوم باشند و خونهايشان در جلوى شما و كارگردانان ضلالت و شوراى جهالت، سارى و جارى باشد! هان بدانيد كه براى امر ولايت، ياران و نشانههائى است كه خداوند در كتابش نام برده و من ايشان را به شما شناساندهام، و وظيفه رسالت خود را به شما ابلاغ نمودهام وليكن شما گروهى هستيد كه جاهل مىباشيد!»
شما بعد از من به كفر ديرينه برنگرديد و ارتداد پيدا نكنيد كه به كتاب خدا از روى غير معرفت دست يازيد، و سُنّت را با هواى نفس بياميزيد. چونكه هر سنّت و حَدَث و گفتارى كه مخالف قرآن باشد مردود و باطل است.»
اَلْقُرآنُ إمامُ هُدًى، لَهُ قَائِدٌ يَهْدًى إلَيْهِ وَ يَدْعُو إلَيْهِ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ، وَلِىّ الأمْرِ بَعْدَ وَلِيّهِ، وَ وَارِثُ عِلْمِى وَ حُكْمِى وَ سِرّى وَ عَلاَنِيَتِى وَ مَاوَرّثَهُ النّبِيّونَ مِنْ قَبْلِى، وَ أنَا وَارِثٌ وَ مُورِثٌ؛ وَ لاَ تَكْذِبْكُمْ أنْفُسُكُمْ!
«قرآن پيشواى هدايت است، از براى اوست پيشرو و رهبرى كه به سوى او هدايت مىكند، و با حكمت و موعظه حسنه مردم را به سوى او مىخواند. اوست ولىّ امر بعد از ولىّ امر، و وارث علم من و حكم من و پنهان من و آشكار من و آنچه پيغمبران قبل از من به ارث گذاردهاند، و من وارث علوم و حِكَم پيامبرانم، و ارث گذارنده براى اوليا و ائمّه پس از خودم؛ پس نبايد نفس هاى شما، شما را گول زند تا تكذيب خودتان بنمائيد! (يعنى خودتان به خودتان دروغ نگوئيد!)»
أيّهَا النّاسُ! اللهَ اللهَ فِى أهْلِ بَيْتِى! فَإنّهُمْ أركَانُ الدّينِ، وَ مَصَابِيحُ الظّلَمِ، وَ معْدِنُ الْعِلْمِ. عَلِىّ أخِى، وَ وَارِثِى، وَ وَزِيرِى، وَ أمِينِى، وَ الْقَائِمُ بَعْدِى، وَ الْوَافِى بِعَهْدِى عَلَى سُنّتِى، وَ يَقْتُلُ عَلَى سُنّتِى، وَ أوّلُ النّاسِ إيمَانَاً، وَ آخِرُهُمْ عَهْداً بِى عِنْدَ الْمَوْتِ، وَ أوْسَطُهُمْ لِى لِقَاءً يَوْمَ الْقِيَمَةِ، وَ لْيُبَلّغْ شَاهِدُكُمْ غَائِبَكُمْ! ألاَ وَ مَنْ أمّ قَوْماً عُمْياً وَ فِى الاُمّةِ مَنْ هُوَ أعْلَمُ مِنْهُ فَقَدْ كَفَرَ.
«اى مردم! خدا را در نظر بگيريد، خدا را در نظر بگيريد درباره اهل بيت من! زيرا كه آنان ستونهاى دين هستند و چراغهاى تاريكيها و معدن علم. على برادر من است، و وارث من، و وزير من، و امين من، و قائم بعد از من، و وفا كننده به عهد من بر سنّت من، و بر سنّت من قتال مىكند، اوّلين كسى است كه ايمان آورده است، و آخرين كسى است كه در وقت مردن من با من تجديد عهد دارد، و ميانهترين آنهاست در روز قيامت براى لقاء و ديدار من، و فرض است بر حاضرين از شما كه اين حقايق را به غائبين برسانند.
هان بدانيد كه كسى كه فرمانروائى قومى را از روى جهالت آنان پيشه گيرد، در صورتى كه در آن امّت از او داناتر وجود داشته باشد تحقيقاً كافر شده است.»
أيّهَا النّاسُ ! مَنْ كانَتْ لَهُ قِبَلِى تَبِعَاتٌ، فَهَا أنَاذَا، وَ مَنْ كَانَتْ لَهُ عِنْدِى عِدَاةٌ فَلْيَأتِ فِيهَا عَلِىّ بْنَ أبِيطَالِبٍ، فَإنّهُ ضَامِنٌ لِذَلِكَ كُلّهِ حَتّى لاَيَبْقَى لِأحَدٍ عَلَىّ تَبِعَةٌ. (138)
«اى مردم! در نزد هر كس از ناحيه من، ديه و قصاصى و ضمانى است، اينك منم بيايد براى مطالبه ! و به هر كس من وعدهاى دادهام به نزد علىبن ابيطالب رود چون او ضمانت همه آنها را نموده است. اين بدين جهت است كه براى هيچ كس در نزد من تعهّد و ضمان و ديه و طلبى نباشد .»
* * *
مورد دوازدهم: گفتار رسول خدا صلى الله عليه وآله در حجره خويش است درباره تمسّك
به ثقلين در مرض موت در حالى كه حُجره پر از جمعيّت اصحاب بود
شيخ طوسى در «امالى» با سند متّصل خود روايت مىكند از محمّد بن عيسى قَيْسى كه گفت : شنيدم از ابوثابت غلام ابوذر غفارى كه مىگفت: شنيدم از امّ سلمه كه مىگفت: شنيدم از رسول خداصلى الله عليه وآله در مرضى كه با آن رحلت نمود در حالى كه حجرهاش مملوّ از اصحابش بود كه گفت:
أيّهَا النّاسُ! اُوشِكُ أنْ اُقْبَضَ قَبْضاً سَرِيعاً فَيُنْطَلَقَ بِى، وَ قَدْ قَدّمْتُ إلَيْكُمُ الْقَوْلَ مَعْذِرَةً إلَيْكُمْ. ألاَ إنّى مُخَلّفٌ فِيكُمْ كِتَابَ رَبّى عَزّوَجَلّ، وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى!
ثُمّ أخَذَ بِيَدِ عَلِىّ فَرَفَعَهَا فَقَالَ: هَذَا عَلِىّ مَعَ الْقُرْآنِ وَ الْقُرْآنُ مَعَ عَلِىّ، خَلِيفَتَانِ تَصِيرَانِ لاَيَخْتَلِفَانِ لاَ يَفْتَرِقَانِ حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ فَأسْألُهُمَا مَاذَا خُلّفْتُ فِيهِمَا؟ (139)
«اى مردم! نزديك است كه مرا به سرعت قبض كنند و ببرند، و من اينك به اين گفتار به جهت رفع عذر شما مبادرت مىكنم. آگاه باشيد كه من در ميان شما كتاب پروردگارم را عزّوَجَلّ، و عترتم را كه اهلبيت من هستند، از خود به عنوان خليفه و جانشين باقى مىگذارم.
سپس دست على را گرفت و بلند كرد و گفت: اين است على كه با قرآن است و قرآن با على است، اين دو خليفه و جانشين پيوسته با هم مىگردند، و اختلاف نمىكنند، و از هم جدا نمىشوند تا بر من در حوض وارد شوند، و من از آن دو سؤال مىكنم كه چگونه مرا در ميان آنها جانشينى كردهاند؟!»
شيخ عبيدالله آمر تسرّى حنفى از امّ سلمَه با سند خود تخريج كرده است عين متن اين حديث را بدون كلمه تَصِيرانِ لاَ يَخْتَلِفَانِ و بجاى كلمه لاَيَفْتَرِقَانِ كلمه لاَيَتَفَرّقَانِ آورده، و در لفظ مَاذَا به مَا اكتفا شده است. (140) و در پايان گويد: اين حديث را ابن عقده و دارقُطْنى (141) در «سنن» خود تخريج كردهاند. (142)
و علاّمه نورالدّين سَمْهُودى در كتاب «جَواهِرُ العِقْدَيْن» عين متن اين حديث را با عبارت شيخ عبيدالله در «أرجح المطالب» با تخريج جعفر بن محمّد رَزّاز ذكر كرده است. (143)
اين حديث مبارك نيز به روايت حضرت صدّيقه كبرى فاطمه زهرا عليها السلام روايت شده است، چنانكه قندوزى با تخريج ابن عقده، از طريق عروة بن خارجه از آن حضرت آورده است كه فرمود : از پدرمصلى الله عليه وآله شنيدم كه در مرض مرگش در حالى كه حجرهاش پر از اصحاب بود مىفرمود؛ آنگاه عين متن اين حديث را آورده است و در پايانش اين جمله است: فَأسْألُكُمْ مَا تَخْلُفُونّى فِيهِمَا؟! (144)
يعنى «من از شما سؤال مىكنم كه چگونه حقّ مرا در آن دو جانشين ادا كرديد؟!»
علاّمه آية الله سيّد شرفالدين عاملى ـ رضوان الله عليه ـ به اين مورد از سخن رسول الله به حديث ثقلين اشاره فرموده است. (145)
موارد استشهاد به حديث ثقلين
اينك كه بحمدالله و المنّة مواردى را كه رسول خداصلى الله عليه وآله به حديث ثقلين لب گشوده بازگو كرديم، جاى آن دارد مواقع و مواضع و مواردى را كه بدين حديث تكيه و استشهاد و استدلال و بيان شده است نيز بازگو كنيم:
مورد اوّل: احتجاج اميرالمؤمنينعليه السلام در
مسجد رسولالله در زمان خلافت عثمان
ابراهيم بن محمّدبن مؤيّد حَمّوئى در كتاب گرانقدر و نفيس «فَرائد السّمْطَيْن» مناشده و احتجاج بسيار مفصّل و طولانيى را از كتاب سُلَيم بن قَيس هلالى از اميرالمؤمنينعليه السلام در مسجد رسول خداصلى الله عليه وآله بيان مىكند كه حقّاً احتجاج بسيار قوى و مستدلّى است و حاوى بدايع نكات و عجائب مقامات، و درجات و اختصاصات اميرالمؤمنينـ عليه افضل صلوات المصلّين ـ است كه سند افتخارى است براى شيعه كه داراى چنين امامى است، و سند خِذْلان و نكبتى است براى عامّه كه با وجود چنين منبع فيض و كانون علاء و مقام، چگونه دين و شرف را به ثَمَن بخس فروختند، و با تبعيّت و پيروى از افراد دون و پست، خود را از كمالات و درجات و آبشخوار علم و درايت و وصول به عزّ كمال محروم داشتند.
حضرت مولى الموالىعليه السلام در اين احتجاج با مردمى كه در مسجد رسول خدا مجتمع بودند و ذكر مهاجر و انصار را به ميان آورده بودند، احتجاج مىكند تا مىرسد به اين فقره كه مىفرمايد:
اُنْشِدُكُمُ اللهَ! أتَعْلَمُونَ أنّ رَسُولَاللهِ صلى الله عليه وآله قامَ خَطِيباً لَمْ يَخْطُبْ بَعْدَ ذَلِكَ فَقَالَ: يَا أيّهَا النّاسُ! إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ : كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى. فَتَمَسّكُوا بِهِمَا لَنْتَضِلّوا، فَإنّ اللّطِيفَ [الخَبِيرَ] أخْبَرَنِى وَ عَهِدَ إلَىّ أنّهُمَا لَنْيَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ.
فَقَامَ عُمَرُبْنُ الْخَطّابِ شِبْهَ الْمُغْضِبِ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللهِ! أكُلّ أهْلِ بَيْتِكَ؟! قَالَ: لاَ، وَلَكِنْ أوْصِيَائى مِنْهُمْ، أوّلُهُمْ أخِى وَ وَزِيرِى وَ وَارِثِى وَ خَليِفَتِى فِى اُمّتِى وَ وَلِىّ كُلّ مُؤمِنٍ بَعْدِى؛ هُوَ أوّلُهُمْ ثُمّ ابْنِىَ الْحَسَنُ، ثُمّ ابْنِىَ الْحُسَيْنُ، ثُمّ تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ حَتّى يَرِدُوا عَلَىّ الْحَوْضَ، [هُمْ] شُهَدَاءُ اللهِ فِى أرْضِهِ وَ حُجّتُهُ عَلَى خَلْقِهِ وَ خُزّانُ عِلْمِهِ وَ مَعَادِنُ حِكْمَتِهِ، مَنْ أطَاعَهُمْ أطَاعَ اللهَ، وَ مَنَ عَصَاهُمْ عَصَى اللهَ؟! فَقَالُوا كُلّهُمْ: نَشْهَدُ أنّ رَسُولَاللهِصلى الله عليه وآله قَالَ ذَلِكَ. (146)
«من شما را به خداوند سوگند مىدهم! آيا مىدانيد كه رسول خداصلى الله عليه وآله به خطبه ايستاد در آن خطبه آخرين خود و گفت: اى مردم! من دو چيز پربها و ارزشمند را براى شما باقى مىگذارم: كتاب خدا و عترتم اهل بيتم را، پس شما به آندو چنگ زنيد تا ديگر گمراه نشويد، چون حضرت خداوند لطيف خبير به من خبر داده و به من سفارش كرده و پيمان نهاده كه آن دو تفرّق پيدا نمىنمايند تا در حوض بر من وارد شوند.
پس عمر بن خطّاب به صورت و شباهت مردى خشمآلود برخاست و گفت: يا رسولالله! اين براى همه اهل بيت توست؟! فرمود: نه، وليكن براى اوصياى من است از آنان. اوّل آنها برادرم و وزيرم و وارثم و خليفهام در ميان اُمّتم، و ولىّ هر مؤمن پس از من است. اوست اوّلين آنها، پس از او پسرم حسن و سپس حسين، و پس از وى نه نفر از فرزاندن حسين يكى پس از ديگرى، تا بر من در حوض وارد شوند. ايشانند شهيدان و گواهان خدا در روى زمينش، و حجّت وى در ميان بندگانش، و خزانهداران علمش و معدنهاى حكمتش؛ كسى كه از آنان پيروى كند از خدا پيروى كرده است، و كسى كه از آنها سرپيچى بكند از فرمان خدا سرپيچى كرده است؟! همه آن جمعيّت حاضر در مسجد گفتند: آرى! ما شهادت مىدهيم كه اينها را رسول خدا گفته است.»
در «غاية المرام» اين فقره را از كتاب سُليم بن قَيس آورده است. (147)
مورد دوم: احتجاج اميرالمؤمنينعليه السلام در رُحْبه كُوفه به حديث ثقلين:
شيخ عُبَيْدالله آمر تسرّى هِندى با سند خود آورده است از ابوطُفَيل كه علىعليه السلام برخاست و حمد و ثناى خدا را بجاى آورد و گفت: من شما را به خدا سوگند مىدهم كه هر كدام از شما كه در غدير خمّ حضور داشته است برخيزد، و فقط كسانى برخيزند كه شنيدهاند و حفظ كرده اند نه كسانى كه خبر غدير به آنها رسيده است. هفدهنفر برخاستند و شهادت دادند بر مناشده و احتجاج مفصّلى كه اميرالمؤمنينعليه السلام از واقعه غدير خمّ نمود، و يكايك از سخنان رسول خدا را در آن روز بيان نمودند تا مىرسند به اينجا كه مىگويند:
ثُمّ قَالَ: أيّهَا النّاسُ! إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى، فَإنّهُمَا لَنْيَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ، نَبّأنِى بِذَلِكَ اللّطِيفُ الْخَبِيرُ.
ثُمّ أخَذَ بِيَدِ عَلِىّعليه السلام فَقَالَ: مَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِىّ مَوْلاَهُ . فَقَالَ عَلِىّ: صَدَقْتُمْ وَ أنَا عَلَى ذَلِكَ مِنَ الشّاهِدينَ! (148)
«سپس پيامبر فرمود: من باقى گذارنده هستم در ميان شما دوچيز گرانقيمت را: كتاب الله و عترتم اهل بيتم را، زيرا كه اين دو از هم متفرق نمىشوند تا بر من در حوض وارد آيند . خداوند لطيف خبير مرا بدان آگاه گردانيده است.
پس از اين، دست على را گرفت و گفت: هر كس كه من صاحب اختيار و اراده اويم، پس على صاحب اختيار و اراده اوست. حضرت فرمود: راست گفتيد و من هم بر اين مطلب با شما از گواهان مىباشم.»
ابُونُعَيْم إصفهانى در «حِلْيَة الأولياء» و غيره بنا به نقل قندوزى، از ابوطفيل از اميرالمؤمنينعليه السلام اين روايت را تخريج نموده است. (149)
شمس الدّين سخاوى در كتاب «استجلاب ارتقاء الغُرَف» با تخريج ابنعقده از طريق محمّد بن كثير از فطر و ابوجارود، هر دوى آنها از ابوطفيل از اميرالمؤمنينعليه السلام اين حديث را روايت كرده است و از جمله هفده نفر شاهدان قضيّه غدير خمّ، خُزَيمَةُ بن ثابت، و سهْل بن سعد ساعدى، وَ عَدِىّ بن حَاتَم، و عَقَبَةُ بن عامِر، وَ ابُوايّوب انْصارى، و ابوسعيد خُدْرى، و ابوشُرَيح خُزَاعِى، و ابُوقُدامه انصارى، و ابوليلَى، و ابوالهَيْثَم بن تَيّهان و مردانى از قريش بودهاند. (150)
نورالدّين سمهودى در كتاب «جَوَاهِر الْعِقْدَين» بعد از ذكر مؤيّداتى براى اين حديث شريف گفته است: در اين باب بيشتر از بيست نفر صحابى ـ رضوان الله عليهم ـ روايت دارند، تا مىرسد به اينكه مىگويد: و از ابوطُفَيل روايت است. و در اينجا همين روايت را با قيام هفده نفر و شهادت بر اين موضوع را كاملاً بيان مىكند، و تصديق اميرالمؤمنينعليه السلام را نيز در ذيل آن طبق روايات سابقه طابق النّعل بالنّعل دارد. (151)
* * *
مورد سوم: احتجاج اميرالمؤمنينعليه السلام در مجلس شُوراى عُمَر است
احمد بن حَنْبَل در كتاب «مَناقب» خود بنا به نقل قندوزى از ابوذرّ رضى الله عنه روايت كرده است كه گفت: علىعليه السلام به طَلْحَه، و عَبدالرّحمن بن عَوْف، و سعيد بن (152) ابىوقّاص فرمود:
هَلْ تَعْلَمُونَ أنّ رَسُولَاللهِصلى الله عليه وآله قَالَ: إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى، وَ إنّهُمَا لَنْيَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّالْحَوْضَ، وَ إنّكُمْ لَنْتَضِلّوا إنِ اتّبَعْتُمْ وَ اسْتَمْسَكْتُمْ بِهِمَا؟! قَالُوا: نَعَمْ. (153)
«آيا شما مىدانيد كه رسول خداصلى الله عليه وآله گفت: من باقى مىگذارم در ميان شما دو چيز نفيس را: كتابالله و اهل بيتم كه عترتم مىباشند، و آن دو از هم انفكاك پيدا نمىكنند تا در روز قيامت در حوض بر من وارد شوند و به درستى كه شما اگر از آن دو پيروى كنيد و بدانها چنگ زنيد گمراه نمىشويد؟! گفتند: آرى.»
شيخ طوسى در «امالى» بنا به نقل سيّد هاشم بَحْرانى با سند متّصل خود از سالم بن ابى الجعد، مرفوعاً از ابوذرّ غِفَارى، عين متن اين مناشده را ذكر كرده است. (154)
حافظ ابوالمؤيّد موفّق بن احمد حنفى اخطب خوارزم (155) با سلسله سند متّصل خود روايت مىكند از ابُوطُفيل عامر بن واثله كه گفت: من با علىّ بن ابيطالبعليه السلام درخانه در روز شورى بودم و شنيدم كه مىگفت: لَأحْتَجّنّ عَلَيْكُمْ بِمَا لاَيَسْتَطِيعُ عَرَبِيّكُمْ وَ لاَ عَجَمِيّكُمْ تَغْيِيرَ ذَلِكَ. (156) «من در امروز با شما چنان احتجاج و مخاصمه علمى خواهم كرد كه هيچ يك از شما نه از عرب و نه از عجم قادر بر انكارش نباشد.»
آنگاه شروع مىفرمايد به احتجاج و مناشده به طور تفصيل، و ذكر يكايك ازمناقب و فضايل و اولويّت خود در جميع امور تا مىرسد به اينكه مىفرمايد:
فَاُنْشِدُكُمْ بِاللهِ أتَعْلَمُونَ أنّ رَسُولَاللهِصلى الله عليه وآله قَالَ: إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى، لَنْتَضِلّوا مَا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِمَا، وَ لَنْيَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ؟ ! قَالُوا: اللّهُمّ نَعَمْ!
حضرت همين طور به احتجاج خود ادامه مىدهند تا اينكه ابوطُفَيْل مىگويد: من در روز شورى دم در خانه ايستاده بودم و صداهاى ايشان بلند شده بود و شنيدم كه علىعليه السلام مىگفت: بَايَعَ النّاسُ أبَابَكْرٍ وَ أنَا وَاللهِ أوْلَى بِالأمْرِ وَ أحَقّ بِهِ مِنْهُ فَسَمِعْتُ وَ أطَعْتُ مَخَافَةَ أنْ يَرْجِعَ النّاسُ كُفّاراً يَضْرِبُ بَعْضُهُمْ رِقَابَ بَعْضٍ بِالسّيْفِ. ثُمّ بَايَعَ أبُوبَكْرٍ لِعُمَرَ وَ أنَا وَاللهِ أحَقّ بِالأمْرِ مِنْهُ فَسَمِعْتُ وَ أطَعْتُ مَخَافَةَ أنْ يَرْجِعَ النّاسُ كُفّاراً. ثُمّ أنْتُمْ تُرِيدُونَ أنْ تُبَايِعُوا لِعُثْمَانَ إذًا لاَ أسْمَعُ وَ لاَ اُطِيعُ.
إنّ عُمَرَ جَعَلَنِى فِى خَمْسِ نَفَرٍ أنَا سَادِسُهُمْ، لَأيْمُ اللهِ لاَ يُعْرَفُ لِى فَضْلٌ فِى الصّلاَحِ وَ لاَيَعْرِفُونَهُ لِى كَمَا نَحْنُ فِيهِ شَرْعٌ سِوَاءٌ . وَ أيْمُ اللهِ لَوْ أشَاءُ أتَكَلّمُ بِمَا لاَيَسْتَطِيعُ عَرَبُهُمْ وَ لاَ عَجَمُهُمْ وَ لاَ الْمُعاهَدُ مِنْهُمْ وَ لاَ الْمُشْرِكُ أنْ يَرُدّ خَصْلَةً مِنْهَا.
«مردم با ابوبكر بيعت كردند، و سوگند به خداوند كه من از او به خلافت اولى و سزاوارتر بودم امّا گوش كردم و اطاعت نمودم از ترس آنكه مبادا مردم به كفر برگردند و بعضى از آنان گردن دگرى را با شمشير بزنند. پس از آن ابوبكر براى عمر بيعت گرفت، و سوگند به خدا كه من براى امارت و حكومت سزاوارتر بودم امّا گوش كردم و اطاعت نمودم از ترس آنكه مبادا مردم به كفر برگردند. و از اين پس شما مىخواهيد براى عثمان بيعت بگيريد، در اين صورت من گوش نمىكنم و اطاعت نمىنمايم.
عمر مرا در پنج نفرى قرار داد كه من ششمين آنها هستم، سوگند به خداوند كه براى من فضيلتى در صلاح شناخته نشد و اينان نيز فضيلتى را براى من نمىشناسند و ما را همگى در يك ميزان و معيار و نهجواحد مىپندارند. و سوگند به خداوند كه اگر بخواهم چنان سخنى بگويم كه نه عرب آنها و نه عجم آنها و نه معاهَد آنها و نه مشرك آنها، نتواند يك خصلت از آن خصلتها را ردّ كند.»
در اينجا نيز حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام به گفتار و احتجاج قوىّ خود ادامه مىدهند و همه آن گروه تصديق مىكنند. (157) اين روايت بسيار جالب است، امّا ما به جهت خوف از إطاله كلام به همين فقرات از آن اكتفا كرديم.
* * *
مورد چهارم: احتجاج با طلحه
و از جمله احتجاجات حضرت احتجاج با طلحه است چنانكه در «غاية المرام» ص 226 حديث 29 از خاصّه از سليم بن قيس از أميرالمؤمنينعليه السلام در ضمن حديثى طولانى كه طلحه را مخاطب قرار داده بودند وارد است كه حضرت فرمود: رسول خداصلى الله عليه وآله به من فرمود : «أنْتَ مِنّى بِمَنْزِلَةِ هَرُونَ مِنْ مُوسَى غَيْرَ النّبُوّةِ» فَلَوْ كَانَ غَيْرُ النّبُوّةِ لاَسْتَثْنَاهَا رَسُولُ اللهِ. وَ قَوْلُهُ: إنّى تَارِكٌ فِيْكُمْ أمْرَيْنِ لَنْتَضِلّوا مَا تَمَسّكْتُمْ بِهِمَا: كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِى، لاتَقَدّمُوهُمْ، وَ لاَتَخَلّفُوا عَنْهُمْ، وَ لاَتُعَلّمُوهُمْ فَإنّهُمْ أعْلَمْ مِنْكُمْ.
«منزله و نسبت تو با من مانند منزله و نسبت هارون است با موسى غير از مقام نبوّت». و اين مىرساند كه در تمام مقامات أميرالمؤمنين به منزله هارون است و اگر در غير نبوّت در چيز ديگرى هم فرق داشت آن را هم پيغمبر استثنا مىنمود. و گفتار رسول خدا كه: «من باقى گذارنده هستم در ميان شما دو امر را كه مادام كه به آن دو امر تمسّك كنيد گمراه نمىشويد: كتاب خدا و عترت من! از ايشان جلوتر نرويد، و عقبتتر نباشيد و به آنها چيزى را نياموزيد، زيرا كه آنان أعلم از شما هستند.» و اين فقرات از خطاب آن حضرت به طلحه در كتاب سُلَيْم ص 118 آمده است.
* * *
مورد پنجم: احتجاج اميرالمؤمنينعليه السلام است
در صفّين در حضور أبوهريره و أبودرداء
توضيح آن است كه: در كتاب سُلَيم بن قيس آمده است كه قبل از واقعه صفّين، معاويه به عنوان رسالت أبوهريره و أبودرداء را به حضور حضرت فرستاده بود؛ و حضرت در حضور جمعيّت عسكر خود كه حاوى از انصار و مهاجرين بود فضائل خود را بيان كردند از جمله حديث غدير را از رسول الله نقل كردند تا به اينجا مىرسد كه حضرت فرمودند: عَلىّ أخِى وَ وَزِيرِى وَ وَصِيّى وَ وَارِثِى وَ خَلِيفَتِى فِى اُمّتِى وَ وَلِىّ كُلّ مُؤْمِنٍ بَعْدِى وَ أحَدَ عَشَرَ إمَاماً مِنْ وُلْدِهِ: الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ ثُمّ تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ، الْقُرْآنُ مَعَهُمْ وَ هُمْ مَعَ الْقُرْآنِ، لايُفَارِقُونَهُ حَتّى يَرِدُوا عَلَىّ الْحَوْضَ تا آخر.
و نيز در دنباله اين حديث در ذيلش حضرت رسول مىفرمايد: وَ أمَرَنِى فِى كِتَابِهِ بِالْوَلاَيَةِ، وَ إنّى اُشْهِدُكُمْ أيّهَا النّاسُ أنّهَا خَاصّةٌ لِعَلىّ بْنِ أبِيطَالِبٍ وَالْأوْصِياءِ مِنْ وُلْدِى وَ وُلْدِ أخِى وَ وَصِيّى، عَلِىّ أوّلُهُمْ ثُمّ الْحَسَنُ ثُمّ الْحَسَيْنُ ثُمّ تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ، لاَيُفَارِقُونَ الْكِتَابَ حَتّى يَرِدُوا عَلَىّ الْحَوْضَ.
و نيز در همين خطبه و احتجاج از رسول خدا حديث مىفرمايد كه: اُنْشِدُكُمُ اللهَ أتَعْلَمُونَ أنّ رَسُولَاللهِصلى الله عليه وآله قَامَ خَطيباً وَ لَمْيَخْطُبْ بَعْدَها وَ قَالَ : إنّى تَرَكْتُ فِيكُمْ أيّهَا النّاسُ أمْرَيْنِ، لَنْتَضِلّوا مَا تَمَسّكْتُمْ بِهِمَا : كِتَابَ اللهِ وَ أهْلَ بَيْتى، فَإنّه قَدْ عَهِدَ إلَىّ اللّطيفُ الْخَبيرُ أنّهُمَا لَنْيَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ؟! فَقَالُوا: اللّهُمّ نَعَمْ، قَدْ شَهِدْنا ذَلِكَ كُلّهُ، فَقالَ: حَسْبِىَ اللهُ. (158)
* * *
مورد ششم: احتجاج حضرت امام مجتبىعليه السلام
است بعد از بيعت با او به خلافت
شيخ مفيد در «امالى» با سند متّصل خود از هِشام بن حسّان روايت مىكند كه گفت: شنيدم از حضرت ابومحمّد حسنبن علىعليهما السلام كه براى مردم خطبه مىخواند پس از بيعت مردم با وى به امارت و ولايت امر، فَقَالَ: نَحْنُ حِزْبُاللهِ الْغَالِبُونَ، وَ عِتْرَةُ رَسُولِهِ الأقْرَبُونَ، وَ أهْلُ بَيْتِهِ الطّيّبُونَ الطّاهِرُونَ، وَ أحَدُ الثّقَلَيْنِ اللّذَيْنِ خَلّفَهُمَا رَسُولُاللهصلى الله عليه وآله فِى اُمّتِهِ، وَ التّالِى كِتَابَ اللهِ فِيهِ تَفْصِيلُ كُلّ شَىْءٍ، لاَ يَأتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ لاَ مِنْ خَلْفِهِ، فَالْمُعَوّلُ عَلَيْنَا فِى تَفْسِيرهِ، لاَنَتَظَنّى تَأوِيلَهُ بَلْ نَتَيَقّنُ حَقَائِقَهُ، فَأطِيعُونَا فَإنّ طَاعَتَنَا مَفْرُوضَةٌ إذْ كَانَتْ بِطَاعَةِ اللهِ عَزّوَجَلّ مَقْرُونَةً.
قَالَ اللهُ عَزّوَجَلّ: «يَا أيّهَا الّذِينَ آمَنُوا أطِيعُوا اللهَ وَ أطِيعُوا الرّسُولَ وَ اُولِى الأمْرِ مِنكُمْ فَإنْ تَنَازَعْتُمْ فِى شَىْءٍ فَرُدّوهُ إلَى اللهِ وَ الرّسُولِ.» (159) «وَ لَوْرَدّوهُ إلىَ الرّسُولِ وَ إلَى اُولِى الأمْرِ مِنهُمْ لَعَلِمَهُ الّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ.» (160)
وَ اُحَذّرُكُمُ الإصْغَاءَ لِهُتَافِ الشّيْطَانِ بِكُمْ فَإنّهُ لَكُمْ عَدُوّ مُبِينٌ فَتَكُونُوا كَأوْلِيَائِهِ الّذِينَ قَالَ لَهُمْ: «لاَ غَالِبَ لَكُمُ الْيَومَ مِنَ النّاسِ وَ إنّى جَارٌ لَكُمْ فَلَمّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَ قَالَ إنّى بَرِئٌ مِنْكُمْ إنّى أرَى مَا لاَتَرَوْنَ.» (161)
فَتُلْقَوْنَ إلَى الرّمَاحِ وَزَراً، وَ إلَى السّيُوفِ جَزَراً، وَ لِلْعُمُدِ حَطَماً، وَ لِلسّهَامِ غَرَضاً ثُمّ «لاَيَنْفَعُ نَفْساً إيمَانُهَا لَم تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أوْ كَسَبَتْ فِى إيمَانِهَا خَيْراً.» (162) ، (163)
«و گفت: ما هستيم حزب الله كه غالبند، و عترت رسول او كه از همه به وى نزديكترند، و اهل بيت او كه همگى طيّب و طاهرند، و يكى از دو چيز نفيس و سنگين قيمت كه رسول خداصلى الله عليه وآله در اُمّتش به خلافت گذارد، و پشت سر و چسبيده به كتاب الله كه در آن تفصيل هر چيز موجود است، باطل نه از روبروى آن و نه از پشت سرش به سوى آن نمىآيد. بنابر اين يگانه راه اعتماد و اتّكاء به كتاب الله ما هستيم كه در تفسير و تأويل آن راه گمان و پندار را نمىپيمائيم، بلكه حقائقش را با علم و يقين ادراك مىكنيم، لهذا از ما اطاعت كنيد، چرا كه اطاعت از ما فرض است چونكه به طاعت از خدا و رسول خدا مقرون است.
خداوند عزّوجلّ مىفرمايد: «اى كسانى كه ايمان آوردهايد از خدا و از رسول خدا اطاعت كنيد و اگر در موردى نزاع نموديد آن را به حكم خدا و رسولش برگردانيد.» و ايضاً مىفرمايد : «و اگر آن را به رسول خدا و به اُولوا الأمر از خودشان ارجاع دهند تحقيقاً كسانى از صاحبان امر كه حكم آن را استنباط مىكنند، حكم واقع را در آن مورد مىدانند و مىفهمند .»
و من شما را بر حذر مىدارم از آنكه گوشتان را به آواز شيطان فرادهيد، زيرا كه وى دشمن آشكاراى شماست و در نتيجه شما مانند دوستان او مىشويد كه به آنان گفت: «امروز كسى از مردم بر شما مظفّر و پيروز نمىگردد و من پشت و پناه شما هستم. امّا چون دو صفّ متقابل (مُسْلِم و كافِر) به هم برخورد كردند، پشت نموده فرار را بر قرار اختيار كرد و گفت : من از شما بيزارم، من مىبينم چيزى را كه شما نمىبينيد.»
و در اين صورت هدف آماج نيزهها، و طُعمه شمشيرها، و كوبيده شده گُرزها و چماقها، و نشانه تيرهاى او قرار خواهيد گرفت، سپس «براى نفسى كه اينك ايمان بياورد، بدون ايمان قبلى، و يا در سايه ايمانش كار خيرى انجام نداده باشد، اين ايمان ضرورى ابداً سودى نخواهد بخشيد.»
اين حديث را شيخ طوسى در «امالى» با سند متّصل خود از هِشام بن حَسّان از حضرت مجتبىعليه السلام آورده است، و سيّد هاشم بَحْرانى در «غاية المرام» از شيخ مفيد در «امالى»، و از شيخ طوسى در «امالى» روايت نموده است. (164)
احمد بن حَنْبل در كتاب «مناقب» بنا به نقل قندوزى، با سند خود از هِشام بن حَسّان اين احتجاج را از حضرت مجتبىعليه السلام تا وَ احْذَرُواالإصْغاءَ لِهُتَافِ الشّيْطَانِ فَإنّهُ لَكُمْ عَدُوّ مُبِينٌ آورده است. (165)