بسمالله الرّحمن الرّحيم
و صلّى الله على محمّد و آله الطّاهرين، و لعنةالله على أعدائهم أجمعين، من الآن إلى قيام يومالدين، و لاحول و لاقوّة إلاّ بالله العلىّ العظيم.
قالَ اللهُ الحكيمُ فى كِتابِهِ الْكَرِيم:
وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِاللهِ جَميعاً وَ لاَتَفَرّقُوا وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللهِ عَلَيْكُمْ إذْ كُنْتُمْ أعْداءً فَألّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إخْوَاناً وَ كُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النّارِ فَأنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيّنُ اللهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلّكُمْ تَهْتَدُونَ! (1)
«همگى به ريسمان خدا چنگزنيد و تفرقهنكنيد، و نعمت خداوند را كه بر شما ارزانى داشت به خاطر بياوريد، در آن زمانى كه شما دشمنِ هم بوديد و خداوند در ميان دلهاى شما اُلفتافكند و بنابراين درسايه نعمتخدا برادر شديد، و شما در لب پرتگاه گودال آتش بوديد و خداوند شما را از آن برگرفت. اينطور اى پيامبر، خداوند آياتش را بر شما مردم، روشن و مبيّن مىدارد به اميد آنكه شما راه را پيدا كنيد!»
و آيه ما قبل از اين آيه اين است:
يَا أيّهَاالّذينَ آمَنُوا اتّقُوااللهَ حَقّ تُقَاتِهِ وَ لاَتَمُوتُنّ إلاّ وَ أنْتُمْ مُسْلِمُونَ. (2)
«اى كسانى كه ايمان آوردهايد، تقواى خدا را آن طور كه بايد و شايد و سزاوار مقام تقواى اوست بجاى آوريد و مبادا مرگ شما را فراگيرد مگر آنكه شما در درجه أعلاى اسلام و تسليم باشيد!»
و آيات بعد از اين آيه، اينهاست:
وَلْتَكُنَ مِنْكُم اُمّةٌ يَدْعُونَ إلَى الْخَيْرِ وَ يَأمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ اُولَئِكَ هُمْ الْمُفْلِحُونَ. وَ لاَتَكُونُوا كَالّذِينَ تَفَرّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيّنَاتُ وَ اُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ. (3)
«و بايد در ميان شما اُمّتى باشند كه به سوى خير بخوانند، و امر به معروف كنند، و نهى از منكر بنمايند، و آنها هستند آنان كه البتّه رستگارند. و نبايد بوده باشيد مانند آنان كه تفرّق پيدا كردند، و اختلاف نمودند پس از آنكه بيّنات و ادلّه واضح و آشكارا بدانها رسيد، و آن جماعت براى ايشان است عذاب عظيم.»
تا مىرسد به اين آيه كه مىفرمايد: كُنْتُمْ خَيْرَ اُمّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ و تُؤمِنُونَ بِاللهِ وَ لَوْ آمَنَ أهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤمِنُونَ وَ أكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ (4) .
«شما بهترين اُمّتى بوديد كه براى مردم برگزيده شد، كه به شايستگى و نيكى و امور شناخته شده و پسنديده امر مىكرديد، و از زشتى و پليدى و امور ناشناخته و نكوهيده نهى مىنموديد و ايمان به خدا مىآورديد! و اگر اهل كتاب هم ايمان آورده بودند تحقيقاً براى ايشان خوب بود. بعضى از آنان از مؤمنين هستند و اكثريّت آنها از فاسقين مىباشند.»
حضرت علاّمه ا ستاذنا الأعظم آيةالله طباطبائى ـ قدس الله تربته الزّكيّة ـ در تفسير وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِاللهِ جَميعاً وَ لاَ تَفَرّقُوا، فرمودهاند: خداوند سبحانه در آيات سابقه فرمود: وَ كَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللهِ وَ فِيكُمْ رَسُولُهُ وَ مَنْ يَعْتَصِمْ بِاللهِ فَقَدْ هُدِىَ إلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (5) .
«و چگونه شما كافر شدهايد در حالى كه آيات خدا بر شما خوانده مىشود و در ميان شما رسول خدا مىباشد؟! و كسى كه اعتصام به خدا نموده او را تكيهگاه خود قرار دهد، تحقيقاً به سوى صراط مستقيم رهبرى شده است.»
اين آيه مىرساند كه تمسّك به آيات خدا و به رسول خدا (كتاب و سنّت) اعتصام به خداست و متمسّك و معتصم بالله در امن و ايمنى است و هدايتش تضمين شده است. و تمسّك به رسول خدا تمسّك به كتاب خداست، زيرا كه كتاب، امر به تمسّك به رسول الله را نموده است: مَا آتَاكُمُ الرّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا. (6) «آنچه را كه رسول ما به شما داده است، پس بر شما واجب است آن را بگيريد، و آنچه را كه از شما منع كرده است پس واجب است از آن اجتناب نمائيد!» و در آيه مورد نظر و تفسير يعنى در و اعْتَصِمُوا بِحَبْلِاللهِ جَمِيعاً مىبينيم كه آن اعتصام سابق كه مردم را به سوى آن فرا خواند: وَ من يعتصم بالله فقد هدى الى صراط مستقيم، تغيير و تبديل يافته و از اعتصام به خدا، به اعتصام به ريسمان خدا تعبير شده است.
و از اين نتيجه مىشود كه حَبْل و ريسمانِ خدا همان كتاب خداست كه واسطه و رابط ميان بنده و معبود است و آسمان را با زمين متّصل مىنمايد. و اگر مىخواهى اينطور بگو كه ريسمان خدا، قرآن و پيغمبر صلى الله عليه وآله است، و دانستى كه مفاد و مرجع هر دو يكى است.
و قرآن كريم اگرچه هيچگاه نمىخواند مگر به تقواى حقيقى و اسلام ثابت ليكن منظور اين آيه غير از منظور آيه سابقه است كه به حقيقت تقوى و مرگ در حال اسلام ثابت و واقعى فرا مىخواند: يَا أيّهَا الّذِينَ آمَنُوا اتّقُوا اللهَ حَقّ تُقَاتِهِ وَ لاَتَمُوتّنّ إلاّ وَ أنْتُمْ مُسْلِمُونَ. زيرا كه آيه سابقه، متعرّض حكم افراد است و اين آيه مورد تفسير متعرّض حكم جماعت مجتمع؛ و دليل گفتار ما لفظ جَميعاً و لفظ لاَتَفَرّقُوا مىباشد . و عليهذا اين آيات همان طور كه هر فردى را به عمل به كتاب و سنّت امر مى كند همان طور مجتمع اسلامى را به اعتصام به كتاب و سنّت امر مىنمايد. (7)
علاّمه مطلب را ادامه مىدهند تا مىرسند به آيه: وَ لاَ تَكُونُوا كَالّذِينَ تَفَرّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيّنَاتُ. و در اينجا مىفرمايند: خداوند سبحانه در بسيارى از موارد كلامش اين تفرقه و اختلاف را به ظلم و بغى و ستم نسبت داده است. خداوند سبحانه و تعالى مىگويد: وَ مَا اخْتَلَفَ فِيهِ إلاّ الّذينَ اُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيّنَاتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ (8) . «و در آن اختلاف نكردند مگر بعد از آنكه ادّله و بيّنههاى روشن بدانها رسيد از روى ظلم و بغى و تجاوزى كه در ميان آنها بود.»
با اينكه مىدانيم ظهور اختلاف در عقائد و آراء در ميان مردم به واسطه اختلاف فهمها و سعه انديشههايشان ضرورى است. ليكن با وجود ضرورى بودن اختلاف در عقائد و افكار، رد كردن مجتمع صحيح اين اختلاف را و بر گرداندن افراد مختلف العقيده و الفكر را به جانب اتّحاد همچنين ضرورى است. پس رفع اختلاف بدين گونه ممكن است، و به واسطه آن عامل برطرف كننده مقدور است؛ و اعراض امّت از اين امر، بغى و ستمى است از ناحيه آنها و القاء نفوسشان را در تهلكه اختلاف، تعدّى و تجاوزى است كه با اختيار از آنها سر زده است.
قرآن عظيم در دعوت خود به اتّحاد تأكيد مىفرمايد و در نهى و جلوگيرى از اختلاف به حدّ اعلاى بلوغ رسيده است. و اين نيست مگر به علّت آنكه در امر اين امّت تفرّس نموده است كه آنها نيز مانند امّت هاى پيشين، بلكه بيشتر و شديدتر از آنها بزودى با هم اختلاف مىكنند. و ما در ابحاث سابقه مراراً گفتهايم: دأب قرآن كريم آن است كه هر جا كه در تحذير از چيزى مبالغه مىكند، و در نهى از ارتكاب آن اِصرار و اِبرام زياد اعمال مىدارد، اين علامت وقوع آن چيز و ارتكاب آن است.
و اين امرى است كه پيغمبرصلى الله عليه وآله مانند قرآن خبرداده است كه اختلاف كمكم در اُمّتش ظهور مىكند، و سپس به صورت فرقههاى گوناگون پديدار مىشوند، همان طور كه يهود و نصارى در ميان خود اختلاف كردند اين امّت نيز بزودى با هم اختلاف پيدا مىكنند، و اين امر در بحث روائى كه عنقريب خواهد آمد روشن مىشود.
حوادث واقعه تاريخ، و جريانات تازه پديد، اين غيبگوئى قرآن را تصديق مىنمايد. امّت رسول خداصلى الله عليه وآله پس از وى درنگ نكردند كه ناگهان متفرّق و متشتّت شدند و به صورت آراء و مذاهب و مكاتب گوناگونى درآمدند كه بعضى بعض دگر را تكفير كردند. و اين جريان از عصر صحابه تا امروز كه ما هستيم پيوسته ادامه دارد و هر وقت كسى خواسته است در ميان دو مذهب رفع اختلافى را بنمايد، خود زاينده مذهب سومى گرديده است.
آنچه كه بحث تحليلى و تجزيه ما را بدان رهبرى مىكند آن است كه اصل اين اختلاف به منافقين برمىگردد كه قرآن درباره آنها با گفتار شديد و غليظ به ميدان آمده است، و خدعه و مكرشان را عظيم شمرده است.
و اگر آنچه را كه خداوند در آيات سوره بقره، و توبه، و احزاب، و منافقين، و غيرها بيان كرده است بنگرى تعجّب خواهى نمود. و اين در حالى بود كه رسولالله زنده بود و وحى منقطع نبود، امّا همين كه خداوند او را قبض روح نمود ناگهان دفعةً واحدة نام منافقين از بين رفت و زنگهايشان از صدا بيفتاد.
كَأنْ لَمْ يَكُنْ بَيْنَ الْحَجُونِ إلَى الصّفَا
أنِيسٌ وَ لَمْ يَسْمُرْ بِمَكّةَ سَامِرٌ
«تو گوئى كه از حَجون تا كوه صفا انيسى نبوده است و در مكّه هيچ همدرد و همزبان و همگفتگوى در شب وجود نداشته است.»
و درنگى نشد كه مردم خود را در دامان اختلاف شديدى يافتند، هر كدام به سوئى و به كنارى؛ مذاهب مختلف در نهايت بُعد و دورى از هم در آن به وجود آمد و حكومتهاى استبداد و تحكّم و زورگوئى ايشان را بنده و برده خود كرد و سعادت حيات و زندگى را به شقاوت ضلال و گمراهى بدل كردند وَ اللهُ الْمُسْتَعَان. و اميد ما از خداوند آن است كه ما را به استيفاى اين بحث در سوره برائت انشاءالله موفّق گرداند. (9) ، (10) ، (11)
آية الله علاّمه در بحث روائى از جمله مىفرمايند: در تفسير «الدّرّ المنثور» در قول خداى تعالى: واعتصموا بحبل الله جميعاً ـ الآية گويد: ابن ابى شيبه و ابن جرير از ابوسعيد خُدْرى تخريج روايت كردهاند كه او گفت: رسولخداصلى الله عليه وآله گفتند: كِتَابُ اللهِ هُوَ حَبْلُ اللهِ الْمَمْدُودُ مِنَ السّمَاءِ اِلَى الأرْض. «كتاب خدا ريسمانى است كه از آسمان به سوى زمين كشيده شده است.»
و در «الدّرّ المنثور» آمده است كه رسول خداصلى الله عليه وآله فرمود: اين قرآن سبب و واسطهاىاست كه يك طرفش بهدست خداست و طرف دگرش به دست شماست؛ پس بدان تمسّك كنيد كه گمراه نخواهيد شد و ابداً پس از آن گمراه نخواهيد شد! (لَنْ تضِلّوا وَ لَنْ تَضِلّوا بَعْدَهُ اَبَداً)، با تخريج ابن ابى شيبه از ابوشريح خزاعى.
و در «معانى الأخبار» از حضرت سجّادعليه السلام است كه در ضمن حديثى فرمود: وَ حَبْلُ اللهِ هُوَ الْقُرْآنُ. «ريسمان خدا همان قرآن است.» و در باره اين معنى روايات ديگرى از طرق فريقين شيعه و عامّه آمده است.
و در «تفسير عيّاشى» از حضرت باقرعليه السلام است كه: آلُ مُحَمّدٍ هُمْ حَبْلُاللهِ الّذِى أمَرَ بِالاِعْتِصَامِ بِهِ، فَقَالَ: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعاً وَ لاَتَفَرّقُوا. «آل محمّد، ايشانند ريسمان خدا، آن ريسمانى كه خداوند امر كرده است بدان اعتصام جويند، و فرموده است: و همگى به ريسمان خداوند معتصم گرديد و جدائى و تفرقه ننمائيد!»
علاّمه مىفرمايند: راجع بدين معنى روايات ديگرى است و در بيان ما در قرآن مطالبى آمد كه اين واقعيّت را تأييد مىكند و روايات بعدى نيز اين معنى را تأييد مىنمايد.
و در تفسير «الدّرّ الْمَنْثُور» طبرانى از زيدبن ارقم تخريج كرده است كه رسول خداصلى الله عليه وآله فرمود: إنّى لَكُمْ فَرَطٌ وَ إنّكُمْ وَارِدُونَ عَلَىّ الْحَوْضَ، فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِى الثّقَلَيْنِ؟!
قِيلَ: وَ مَا الثّقَلاَنِ يَا رَسُولَ اللهِ؟!
قَالَ: الأكْبَرُ كِتَابُاللهِ عَزّوَجَلّ سَبَبٌ طَرَفُهُ بِأيْدِيكُمْ، فَتَمَسّكُوا بِهِ لَنْتَزَالُوا وَ لَنْتَضِلّوا؛ وَ الأصْغَرُ عِتْرَتِى، وَ إنّهُمَا لَنْيَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ، وَ سَألْتُ لَهُمَا ذَاكَ رَبّى، فَلاَتَقَدّمُوهُمَا فَتَهْلِكُوا، وَ لاَتُعَلّمُوهُمَا فَإنّهُمَا أعْلَمُ مِنْكُمْ.
«من براى شما جلودار رهبرى هستم، و شما بر من در حوض كوثر وارد خواهيد شد، پس ملاحظه كنيد تا چگونه مرا و حقّ مرا در ثقلين (آن دو چيز نفيس و ارزشمند) باقى مىگذاريد؟!
گفتند: اى رسول خدا مراد شما از ثقلين چيست؟!
فرمود: آن متاع ارزشمند و نفيس بزرگتر، كتاب خداى عزّوجلّ است كه يك سوى آن به دست خداست و سوى ديگر آن به دست شماست، پس بدان متمسّك گرديد كه ثابت مىمانيد و گمراه نمىگرديد . و متاع ارزشمند و نفيس كوچكتر عترت من است، و آن دو از هم جدائى ندارند تا در حوض كوثر بر من وارد شوند. و من اين پيوند و عدم انفكاك آن دو را از پروردگارم خواستهام. بنابر اين شما از آن دو پيشى نگيريد كه هلاك مىشويد، و به آنها نياموزيد زيرا كه آن دو اعلم از شما مىباشند.»
علاّمه مىفرمايند: حديث ثَقَلَيْن از متواتراتى است كه بر روايت آن فريقين (شيعه و عامّه) اجماع دارند و در اوائل سوره بحث آن گذشت كه راويان آن را از اصحاب مردان و زنان به سى و پنج راوى رسانيدهاند و جمع كثيرى از روات و اهل حديث آن را روايت نمودهاند .
در تفسير «الدّرّ المنثور» ايضاً ابنماجه و ابن جرير و ابن ابى حاتم از انس تخريج كردهاند كه گفت: رسول خداصلى الله عليه وآله گفتهاند: اِفْتَرَقَتْ بَنُو إسْرَائِيلَ عَلَى إحْدَى وَ سَبْعينَ فِرْقَةً، وَ إنّ اُمّتِى سَتَفْتَرِقُ عَلَى اثْنَتَيْنِ وَ سَبْعينَ فِرْقَةً كُلّهُمْ فِى النّارِ إلاّ وَاحِدَةٌ.
قَالُوا: يَا رَسُولَ اللهِ! وَ مَا هَذِهِ الْوَاحِدَةُ؟!
قَالَ: الْجَمَاعَةُ. ثُمّ قَالَ: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعاً!
«بنى اسرائيل به هفتاد و يك فرقه منشعب و جدا شدند، و امّت من به هفتاد و دو فرقه منشعب و جدا خواهند شد كه همگى در آتشند مگر يك فرقه. گفتند: اى رسول خدا! آن يك فرقه كدام فرقه است؟! فرمود: جماعت. و پس از آن فرمود: جميعاً به ريسمان خدا اعتصام كنيد!» (12)
علاّمه مىفرمايند: اين روايت نيز از مشهورات است و شيعه به گونهاى ديگر آن را روايت كرده است به طورى كه در «خصال» و «معانى الأخبار» و «احتجاج» و «امالى» و «كتاب سليم بن قيس» و «تفسير عيّاشى» آمده است (13) و ما با عبارت «خصال» مىآوريم كه او با إسناد خود به سليمان بن مهران از جعفربن محمّد از پدرانش از اميرالمؤمنينعليه السلام روايت كرده است كه فرمود: من شنيدم از رسول خداصلى الله عليه وآله كه مىفرمود: «امّت موسى پس از وى بر هفتاد و يك ملّت پراكنده شدند، يك ملّت از آنها اهل نجاتند و هفتاد ملّت از آن در آتش. و امّت عيسى پس از وى بر هفتاد و دو ملّت پراكنده شدند، يك ملّت از آنها اهل نجاتندو هفتاد و يك از آنها در آتش. و امّت من پس از من بر هفتاد و سه ملّت پراكنده شوند، يك ملّت از آنها اهل نجاتند و هفتاد و دو ملّت از آنها در آتش.»
و اين روايت موافق است با رواياتى كه اينك بيان مىنمائيم.
در تفسير «الدّرّالْمَنْثُور» وارد است كه ابو داود تِرْمَذى و ابن مَاجه و حاكم ـ و حاكم آن را صحيح شمرده است ـ از ابُوهريره روايت كردهاند كه گفت: «رسول خداصلى الله عليه وآله فرمود: يهود بر هفتاد و يك فرقه منقسم شدند، و نصارى بر هفتاد و دو فرقه، و اُمّت من بر هفتاد و سه فرقه.»
علاّمه مىفرمايد: و اين معنى نيز با طرق ديگرى از معاويه و غيره روايت شده است.
و در تفسير «الدّرّ المنثور» است كه حاكم تخريج روايت كرده است از عبدالله بن عمر كه گفت: رسول خداصلى الله عليه وآله فرمود: «بر امّت من خواهد آمد آنچه بر بنىاسرائيل آمده است (حَذْوَ النّعْلِ بِالنّعْلِ)، كاملاً مشابه و نظيرِ هم، مثل تشابه يك لنگه كفش با لنگه ديگر، به طورى كه در بنىاسرائيل اگر كسى بود كه با مادرش آشكارا زنا مىنمود، در امّت من هم نظير آن خواهد بود.
بنىاسرائيل بر هفتاد و يك ملّت منقسم شدند، و امّت من برهفتاد و سه ملّت منقسم خواهد شد كه همگى در آتشند مگر يك ملّت. گفته شد: آن ملّت كدام است؟! فرمود: آن ملّتى كه امروز من و اصحاب من برآنند.»
علاّمه مىفرمايند: و از «جامع الاُصول» ابن اثير جَزَرى از ترمَذى از عمرو بن عاص از رسول اكرمصلى الله عليه وآله مثل اين روايت آمده است.
و در «كمالالدّين» با اسناد خود از غياث بن ابراهيم از حضرت صادق از پدرانشعليهم السلام روايت است كه گفت: رسول خداصلى الله عليه وآله گفت: كُلّ مَا كَانَ فِى الاُمَمِ السّالِفَةِ فَاِنّهُ يَكُونُ فِى هذِهِ الاُمّةِ مِثْلُهُ حَذْوَ النّعْلِ بِالنّعْلِ، وَ الْقُذّةِ بِالْقُذّةِ.
«تمام آنچه در امّتهاى پيشين بوده است مثل آن در اين امّت خواهد بود مانند تشابهى كه يك لنگه نعل (14) با لنگه ديگر آن دارد، و مانند تشابهى كه يك چوبه تير با يك چوبه ديگر دارد.» (15)
و در «تفسير قمّى» از رسول اكرمصلى الله عليه وآله وارد است كه فرمود: لَتَرْكَبُنّ سُنّةَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ حَذْوَ النّعْلِ بِالنّعْلِ وَ الْقُذّةِ بِالْقُذّةِ، لاَتُخْطِؤُونَ طَرِيقَهُمْ وَ لاَيُخْطَى، شِبْرٌ بِشِبْرٍ وَ ذِرَاعٌ بِذِراعٍ، وَ بَاعٌ بِبَاعٍ، حَتّى أنْ لَوْ كَانَ مَنْ قَبْلَكُمْ دَخَلَ جُحْرَ ضَبّ لَدَخَلْتُمُوهُ !
قَالُوا: الْيَهُودَ وَ النّصَارَى تَعْنِى يَا رَسُولَاللهِ؟! قَالَ: فَمَنْ أعْنِى؟ لَتَنْقُضُنّ عُرَى الإسْلامِ عُرْوَةً عُرْوَةً، فَيَكُونُ أوّلُ مَا تَنْقُضُونَ مِنْ دينِكُمُ الأمَانَةَ، وَ آخِرُهُ الصّلَوةَ.
«شما تحقيقاً و حتماً بر مركب سنّت پيشينيان از خود سوار خواهيد شد، طابق النّعل بالنّعل و القُذّة بالقُذّة، شما از راه و روش آنها تخطّى نخواهيد نمود و آن طريق هم به خطا پيموده نمىشود، شِبرْ به شِبرْ، و ذراع به ذراع، و باع به باع، (16) تا به جائى كه اگر در پيشينيان از شما كسى بوده است كه در سوراخ سوسمارى داخل مىشده است شما نيز داخل مىشويد.
گفتند: اى رسول خدا! مقصود شما يهود و نصارى هستند؟! فرمود: من آنان را قصد مىكنم پس چه كسى را غير از آنها قصد دارم؟! سوگند به خدا كه يكايك از دستگيرههاى اسلام را مىشكنيد ! اوّلين چيزى را كه از دينتان مىشكنيد امانت است و آخرين چيز از آن نماز.»
و از «جامع الاُصول» در آنچه از كتب صحاح استخراج كرده است و از صحيح ترمذى از رسول اكرمصلى الله عليه وآله روايت است كه فرمود: وَ الّذِى نَفْسِى بِيَدهِ لَتَرْكَبُنّ سُنَنَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ. «سوگند به آن خدائى كه جان من در دست اوست هر آينه شما مرتكب تمام سنّتها و عادات و افعال شنيعه آنان كه قبل از شما بودند خواهيد شد!»
و در روايت رَزين (17) اين عبارت نيز به دنبال آن آمده است: حَذْوَ النّعْلِ بِالنّعْلِ وَ الْقُذّةِ بِالْقُذّةِ، حَتّى إنْ كَانَ فِيهِمْ مَنْ أَتَى اُمّهُ يَكُونُ فِيكُمْ فَلاَ أدْرى أتَعْبُدُونَ الْعِجْلَ أمْ لاَ؟! (18)
«عيناً و طبقاً با كارهاى آنان بدون هيچ تفاوت، حتّى اگر در ميان آنان كسى باشد كه با مادرش جمع شود، در ميان شما هم خواهد بود، پس من نمىدانم آيا گوساله را هم مىپرستيد يا نه؟!»
علاّمه مىفرمايند: اين روايت نيز از روايات مشهورهاى است كه آن را اهل سنّت در كتابهاى صحاحشان و غيرها روايت كردهاند؛ و روات شيعيان نيز در جوامع حديثشان روايت نمودهاند .
و در صحيحين (صحيح بخارى و صحيح مسلم) از انس روايت است كه رسول اكرمصلى الله عليه وآله فرمودند كه: لَيَرِدَنّ عَلَىّ الْحَوْضَ رِجَالٌ مِمّنْ صَاحَبَنِى حَتّى إذَا رُفِعُوا اخْتُلِجُوا (19) دُونِى، فَلَاَقُولُنّ أىْ رَبّ أصْحَابِى! فَلَيُقَالَنّ: إنّكَ لاَ تَدْرِى مَا أحْدَثُوا بَعْدَكَ!
«سوگند كه هر آينه البتّه مردانى از اصحاب من بر من در حوض كوثر وارد خواهند شد تا همين كه بخواهد به حساب آنها رسيدگى شود از نزد من ايشان را بربايند و جدا كنند و روانه دوزخ سازند. پس البتّه من خواهم گفت: اى پروردگار من! اينها اصحاب من هستند! پس البتّه در جواب من گفته خواهد شد: تو نمىدانى آنان پس از تو چه كارهائى كردهاند، و چه حوادثى پديد آوردهاند؟!»
و همچنين در صحيحين (صحيح بخارى و صحيح مسلم) از ابوهريره روايت است كه رسول اكرمصلى الله عليه وآله فرمودند: يَرِدُ عَلَىّ يَوْمَ الْقِيَمَةِ رَهْطٌ مِنْ أصْحَابِى ـ أوْ قَالَ مِنْ اُمّتِى ـ فَيُحَلّؤونَ (20) عَنِ الْحَوْضِ. فَأقُولُ: يَا رَبّ أصْحَابِى. فَيَقُولُ: لاَعِلْمَ لَكَ بِمَا أحْدَثُوا بَعْدَكَ، اِرْتَدّوا عَلَى أعْقَابِهِمُ الْقَهْقَرَى فَيُحَلّؤونَ. (21) ، (22)
«جماعتى از اصحاب بر من در روز قيامت وارد مىشوندـ يا اينكه فرمود: از امّت من ـ پس آنها را از ورود در حوض دُور مىزنند و منع مىكنند و طرد مىنمايند. پس من مىگويم : اى پروردگار من اينان اصحاب من هستند. در اين حال خدا مىگويد: تو نمىدانى كه پس از تو چه كارهائى كردهاند؟! ايشان بر پاشنههاى گامهاى خود به قهقرى و عقب برگشتهاند، بدين جهت آنان را در حوض منع و طرد نموده، دور مىافكنند.»
علاّمه مىفرمايند: اين حديث همچنين از روايات مشهورهاى است كه فريقين (شيعه و سنّى) در كتابهاى احاديث صحيحه و جوامع خود از عدّهاى از صحابه رسولاكرم صلى الله عليه وآله مانند ابن مَسْعود، و انَس، و سَهْل بن سَاعِد، و ابُوهَريْرَه، و ابوسعيد خُدْرى وَ عائِشه، و اُمّ سَلمه و اسْماء دختر ابوبكر و غيرهم و از بعضى از ائمّه اهلبيتعليهم السلام روايت كردهاند. (23)
و روايات با كثرت آنها و با مضامين مختلفهاى كه در آنهاست، شهادت بر صدق آنچه ما از ظاهر آيات كريمه قرآنيّه استفاده نمودهايم مىدهند و حوادث و جرياناتى كه يكى پس از ديگرى بعد از رحلت رسول اكرمصلى الله عليه وآله پيش آمد، شهادت بر صدق روايت مىدهند .
در تفسير «الدّرّ الْمَنْثُور» آمده است كه حاكم اين روايت را از ابن عمر تخريج نموده و آن را صحيح دانسته است كه رسول خداصلى الله عليه وآله فرمودند: مَنْ خَرَجَ مِنَ الْجَمَاعَةِ قَيْدَ شِبْرٍ فَقَدْ خَلَعَ رِبْقَةَ الإسْلاَمِ مِنْ عُنُقِهِ حَتّى يُرَاجِعَهُ. وَ مَنْ مَاتَ وَ لَيْسَ عَلَيْهِ إمَامُ جَمَاعَةٍ فَإنّ مَوْتَتَهُ مِيتَةً جَاهِلِيّةً .
«كسى كه از جماعت و مجتمع دستور و امر و نهى و سنّت و ولايت رسول خدا به اندازه درازاى يك وجب خارج شود، گره و تعهّد و پيمان با اسلام را از گردنش انداخته است تا زمانى كه برگردد و بازگشت كند. و كسى كه بميرد و امامى را از طرف رسول براى مرجعيّت و اجتماع اسلام در سنّت و قانون و قرآن و ولايت براى خود اتّخاذ نكند حقّاً و تحقيقاً مانند مرگ مردم جاهليّت كه از اسلام بوئى به مشامشان نرسيده است مرده است.»
علاّمه مىفرمايند: مضمون و مفاد اين حديث نيز از روايات مشهورى است كه شيعه و عامّه از رسول اكرمصلى الله عليه وآله روايت كردهاند كه فرمود: مَنْ مَاتَ وَ لَمْ يَعْرِفْ إمَامَ زَمَانِهِ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيّةً. «كسى كه بميرد و امام زمان خود را نشناسد، مانند مردم زمان جاهليّت مرده است.»
و از «جامع الاُصول» از تِرْمَذى و «سنن» ابو داود از رسول اكرمصلى الله عليه وآله روايت است كه: لاَتَزَالُ طَائِفةٌ مِنْ اُمّتِى عَلَى الْحَقّ. «پيوسته طائفهاى از امّت من بر حقّ هستند.»
و در تفسير «مجمع البيان» در تفسير اين كريمه مباركه: أكَفَرْتُمْ بَعْدَ إيمَانِكُمْ . «آيا شما كافر شديد بعد از آنكه ايمان آوردهايد؟!» از اميرالمؤمنينعليه السلام روايت است كه فرمود: هُمْ أهْلُ الْبِدَعِ وَ الْأهْوَاءِ وَ الآراءِ الْبَاطِلَةِ مِنْ هَذِهِ الاُمّةِ. «ايشان اهل بدعتها و آراء و افكار باطل مىباشند كه در اين امّت پيدا مىشوند .» (24)
و در «مجمع البيان» و «تفسير عيّاشى» در اين گفتار خداوند تعالى: كُنْتُمْ خَيْرَ اُمّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ «شما بهترين امّتى هستيد كه براى مردم انتخاب و سوا گرديده شدهايد .» از ابوعمرو زبيرى از حضرت صادقعليه السلام روايت است كه فرمود: يَعْنِى الاُمّةَ الّتِى وَجَبَتْ لَهَا دَعْوَةُ إبْراهِيمَ، وَ هُمْ الاُمّةُ الّتِى بَعَثَ اللهُ فِيهَا وَمِنْهَا وَ إلَيْهَا، وَ هُمُ الاُمّةُ الْوُسْطَى، وَ هُم خَيْرُ اُمّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ.
«مراد، امّتى است كه دعاى حضرت ابراهيم درباره آنها مستجاب شده است، و ايشانند امّتى كه خداوند در آن و از آن و به سوى آن مبعوث نموده است، و ايشانند امّت وسطى و ميانه، و ايشانند بهترين امّتى كه براى مردم اختيار و انتخاب شده، از ديگران سوا كرده و بيرون كشيده شدهاند.»
علاّمه مىفرمايند: در توضيح اين معنى از روايت در تفسير آيه: وَ مِنْ ذُرّيّتِنَا اُمّةً مُسْلِمَةً لَكَ (25) كه در سوره بقره آيه 128 آمده است، گذشت.
در تفسير «الدّرّالْمَنْثُور» آمده است كه ابن ابى حاتم از ابوجعفر تخريج روايت كرده است كه در تفسير كُنْتُمْ خَيْرَ اُمّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ گفتهاند: أهْلُ بَيْتِ النّبِىّصلى الله عليه وآله. (26) «مراد از بهترين امّتى كه از ميان مردم سوا شده و برگزيده و اختيار شدهاند، اهل بيت پيغمبر اكرمصلى الله عليه وآله مىباشند.»
اين بحث را از تفسير حضرت استاد ـ روحى له الفداء ـ بيان كرديم تا روشن شود آيات و روايات مسلّمه صحيحه مُتْقنه، درباره ثقلين و درباره مخالفين امامت چه مىگويد. و آنها كه پس از رسول اكرم براى اسلام بر سر و سينه مىزدند كارشان جز هواى نفس و پيروى از نفس امّاره و حبّ رياست و شهوت فرماندهى و حكومت در قالب خلافت چيزى نبوده است.
حضرت علاّمه در اين بحثها و بيان روايات صحيحه عامّه يك كتاب درس و تفسير و بيان و تاريخ را اجمالاً بيان فرمودهاند، و ما نيز به جهت اهميّت آن، مو به مو بيان نموديم.
اوّلاً روشن ساخته اند كه اعتصام به خدا در سايه تمسّك به كتاب خدا و سنّت رسول خداست و بدون تمسّك به اين دو جلوه و دو ظهور از خدا، اعتصام به خدا محتوائى در بر ندارد. آيات خدا در كتاب، ارجاع به سنّت مىدهد و سنّت تحكيم قواعد و اساس كتاب را مىنمايد، پس تمسّك به كتاب و رها كردن سنّت، و اكتفا به حَسْبُنَا كِتَابُ الله كردن، در حكم ياوه گوئىهائى است كه در زير اين گنبد كبود جز از شيطان و اعوانش شنيده نشده است.
اين دو ظهور، دو ريسمان متّصل به خدا و به خلق خدا هستند و بدون كتاب و امام، مفهوم و مُفادى براى تكيه گاه مؤمن مسلمان در راه معرفت خدا و اسلام حقيقى و اعتصام به ذات احديّت وجود ندارد.
ثانياً در وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعاً وَ لاَتَفَرّقُوا، مراد مقام امامت است كه بايد همه مسلمين گرداگرد او اجتماع نمايند. اوست كه كتاب و سنّت را سرپا مىدارد . اوست كه بر ميزان كتاب و توحيد و درايت و معرفت و ولايت خويشتن، جماعت اسلام و ايقان را حفظ مىكند. اوست كه سِرّ رسول خداست، و پيوند با او پيوند با اسلام و روح نبوّت است. مراد از لفظ «جميعاً» در آيه و لفظ «جماعت» در روايت اين است، نه آن كه كسى با هوى و هوس بر اريكه خلافت غاصبانه تكيه زند، و امّت را جاهلانه به دور خود جمع كند، سپس نام اين جمعيت مجازى و ساختگى را جماعت گذارد، و صاحبان اصلى اين جماعت را به واسطه قلّت عدد، و نيامدن در اين گروه، از زمره متمرّدين و منعزلين از جماعت قلمداد كند، و با اين حربه مجازى كه به سرقت ربوده است، بر صاحبان واقعى آن بتازد و آنان را مخالف با جماعت بنماياند.
در اين چند جمله كوتاه توجّهى كنيد، تا يك كتاب از اسرار و رموز و مختفيات بر شما روشن گردد.
ثالثاً دعائى را كه حضرت ابراهيم كرد و به اجابت رسيد كه از ذرّيّه من امّت مسلمى را قرار بده، منظور ظاهر اسلام نيست كه هر كس لفظاً مسلمان باشد، گرچه در باطن آلوده و مغشوش و دچار ابتلائات نفسانى و غرور و حبّ جاه و آمال طولانى باشد، مورد استجابت دعاى او باشد. اينان كه داراى نفاق باطنى هستند نمىتوانند مورد دعاى او واقع شوند. مراد از امّت مسلم خصوص اهل بيت و ائمّه طاهرين سلامالله عليهم اجمعين هستند.
رابعاً حقيقت اسلام، ولايت است و كسى كه امام را نشناسد اسلام نياورده است، و حديث مَنْ مَاتَ وَ لَمْ يَعْرِفْ إمَامَ زَمَانِهِ مَاتَ مِيتةً جاهِلِيّةً به خوبى مىرساند كه مردم دوران جاهليّت كه بهرهاى از اسلام نداشتند به واسطه عدم معرفتشان به روح نبوّت و ولايت بوده است؛ و اين معنى بعينه در مسلمانى كه امام را نمىشناسد موجود است.
خامساً مىرساند كه پيوسته در هر زمان امام موجود است، و طائفهاى از امّت بر حقّ مىباشند و زمين از حجّت خالى نيست گرچه در اقليّت باشند؛ و اين مطلب وجود امام زمان را در دوران غيبت اثبات مىنمايد.
سادساً آنان كه با رسول خدا در سنّت مخالفت كردند، وصايت اميرالمؤمنين را نپذيرفتند، عنوان صحابى بودن بر آنان ارجى نمىنهد، و به واسطه مخالفت با حديث ثَقَلَيْن كه ركن اسلام است، و كارهاى جديد و حوادث غير مترقّب پس از رحلت آن حضرت، در حوض كوثر وارد نمىشوند و از آب آن نمىآشامند و از آن قدحهاى آنجا كه به مقدار شماره ستارگان است سهميّهاى ندارند. آنان را مىربايند و مىبرند به سوى دوزخ و از اطراف حوض منع و طرد مىنمايند. بهشت و كوثر اختصاص به صاحبان ولايت دارد، يعنى آنان كه با اسلام و كتاب، امام و ولايت را قبول كردهاند و بر ثقلين تكيه زدهاند.
اينها مطالبى است كه از احاديث فريقين استفاده مىشود و در كتب صحاح نامبرده عامّه وجود دارد. حال ببينيم در چه مواردى اين حديث از رسول اكرمصلى الله عليه وآله صادر شده است؟ زيرا از مضامين آن به دست مىآيد كه در موارد مختلفى بدان تكلّم فرمودهاند همانطور كه در جلد دهم از «امام شناسى» ديديم كه درباره حديث مَنْزِلَة: أنْتَ مِنّى بِمَنْزِلَةِ هَرُونَ مِنْ مُوسَى إلاّ أنّهُ لاَ نَبِىّ بَعْدِى در چهارده مقام و موقف مختلف كه با هم ارتباط نداشتهاند رسول خداصلى الله عليه وآله بدين گفتار تنطّق فرمودهاند.
آنچه را كه حقير درباره حديث ثَقَلَيْن استقصا نمودهام، بالغ بر ده مورد خواهد شد:
مورد اوّل: مطلقاتى است كه بدون تعيين مقام و موطن حديث، اين روايت را به طور اطلاق بيان مىكند و اين مطلقات بسيار است و شايد از همه رواياتى كه محلّ و مقام خاصّى را براى آن نشان داده باشند بيشتر است.
گرچه ممكن است موارد اين مطلقات همان احاديثى باشد كه مقيّد به محلّ و موطن مخصوصى بوده است و راوى روايت فقط به ذكر بنياد حديث كه امر به تمسّك به ثَقَلَين است، مبادرت جسته باشد و از ذكر مقام و موقفش صرفنظر نموده باشد، و بنابر رويّه اصوليّون حمل مطلق بر مقيّد بايد كرد، همينطور امكان دارد در مواقع غير خاصّ و موارد غير مشخّصى رسول خدا امر به تمسّك به ثَقلَيْن در حَضَر و سَفَر و خَلْوت و جلوت و نزد بعضى از صحابه دون بعضى دگر نموده باشد و بنابر اين رواياتى جداگانه باشد، و بنابر رويّه اصوليّون در نظير اين گونه مقامات حمل مطلق بر مقيّد الزامى نيست. هم مطلق و هم مقيّد را به جاى خودش باقى مىگذاريم. (27)
اينك ما به ذكر چند مورد از اين مطلقات مبادرت مىنمائيم:
ابوسعيد خُدْرى مرفوعاً روايت كرده است كه:
إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَاللهِ ـ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السّماءِ إلَى الأرْضِ ـ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى، وَ لَنْ يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدا عَلَىّ الْحَوْضَ. (28)
ابن مغازلى عين اين عبارت را بدون «حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السّماءِ إلَى الأرْضِ» از زيدبن ارقم آورده است. (29)
حمّوئى در «فرائد السّمطين» از زيدبن ارقم (30) ، و در سه مورد از ابوسعيد خُدرى (31) و يكجا از اميرالمؤمنينعليه السلام (32) به الفاظ اخيره و يكجا از زيدبن ثابت به لفظ إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَاللهِ عَزّوَجَلّ، وَعِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى؛ ألاَ وَ هُمَا الْخَلِيفَتَانِ مِنْ بَعْدِى وَ لَنْيَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدا عَلَىّ الْحَوْضَ. (33) آوردهاست.
و مجلسى در «بحارالأنوار» از «كمال الدّين»، و «عيون اخبار الرّضا» از حضرت امامرضاعليه السلام (34) و از «امَالى» شيخ طوسى از ابوسعيد (35) ، و از «مَعانى الاخبار» دو روايت (36) ، و از سيوطى و طبرانى و سعيد و احمد (37) آورده است.
و «ملّا على متّقى هندى» در «كَنزالعمّال» با تخريج و تصحيح ابن جرير در «تهذيب الآثار» روايت نموده است. (38)
و سيّد محمّد ترمذى حنفى در كتاب «الْكَوكَبُ الدّرّى» از «صحيح» ترمذى از زيدبن ارقم با همين لفظ آورده است. (39)
و قاضى عياض بن موسى يحصبى در كتاب «الشّفَا بِتَعريفِ حقوق المُصْطَفَى» با لفظ إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ مَا إنْ أخَذْتُمْ بِهِ لَنْتَضِلّوا: كِتَابَاللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَبَيْتِى فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا؟! (40) آوردهاست.
و از زيدبن ثابت رواياتى با عبارت إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَاللهِ عَزّوَجَلّ، وَ عِتْرَتِى أهْلَبَيْتِى ألاَ وَ هُمَا الْخَلِيفَتَانِ مِنْ بَعْدِى، وَ لَنْيَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدا عَلَىّ الْحَوْضَ.
«من باقى گذارنده دو چيز نفيس در ميان شما مىباشم، كتاب خداوند عزّوجلّ، و عترت من كه اهل بيت من هستند. آگاه باشيد كه آن دو تا دو خليفه و جانشين من پس از من مىباشند و ابداً از هم افتراق پيدا نمىكنند تا در حوض كوثر بر من وارد شوند.»
و با عبارت إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ خَلِيفَتَيْنِ: كِتَابَاللهِ حَبْلٌ مَمدُودٌ مَا بَيْنَ السّمَاءِ وَ الأرْضِ، وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى؛ وَ إنّهُمَا لَنْيَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. «من در بين شما دو جانشين و خليفه به يادگار مىگذارم : كتاب الله، ريسمانى است كشيده در ميان آسمان و زمين، و عترت من اهل بيت من، و آن دو متفرّق نمىشوند تا بر من در حوض وارد شوند.»
و با عبارت إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ مَا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِ لَنْتَضِلّوا: كِتَابَاللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَبَيْتِى؛ وَ إنَهُمَا لَنْيَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ . و در بعضى با كمى اختلاف در عبارت، در دوازده كتاب معتبر و مهمّ عامّه: «فَرائد السمطين» حَمّوئى، «مُسند» احمد بن حَنْبل، «مُعْجَمْ كبير» طبرانى، «كَنزالْعُمّال» ملاّ على متّقى، «ينابيع المودّة» قندوزى، «الدّرّالمنثور»، و «جامع الصّغير»، و «إحْيَاءُ المَيّت» سُيُوطى، «جواهر العِقْدَين» سَمْهُودى، «استِجْلابُ ارتقاء الغُرف»، «مِفتاح النّجَا» بَدَخشانى، و «وَسيلةُ المَآل» أحمد بن مُفَضّل، وارد شده است كه همگى از مطلقات مىباشند .
و از جمله مطلقات روايت زيدبن ثابت است كه گفت: رسول خداصلى الله عليه وآله گفتند: إنّى تارِكٌ فِيكُمُالثّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللهِ وَعَلىّ بْنَ أبيطَالِبٍ أفْضَلَ لَكُمْ مِنْ كِتَابِ اللهِ، لِأنّهُ مُتَرْجِمٌ لَكُمْ عَنْ كِتَابِ اللهِ. (41) «حقاً من در ميان شما دو چيز پربها و ارزشمند را مىگذارم، كتاب خدا و علىّ بن ابيطالب كه او از كتاب خدا افضل است، زيرا بيانگر و مفسّر و پرده بردارنده از كتاب خداست براى شما!» (42)
و از جمله مطلقات روايت ابن ابى الحديد است كه گويد: رسولخداصلى الله عليه وآله گفت : خَلّفْتُ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللهِ و عِتْرَتِى أهْلَبَيْتِى، ـ حَبْلاَنِ مَمْدُودانِ مِنَ السّماءِ إلَى الأرْضِ ـ لاَ يَفْتَرِقَانِ حَتّى يَرِدا عَلَىّ الْحَوْضَ .
آنگاه ابن ابى الحديد گويد: در اينجا رسول خدا از اميرالمؤمنين كه از اهل بيت است، به لفظ «سَبَب» تعبير نموده است و با كلمه «حَبْلاَنِ» مطلب را ايفا فرموده است. زيرا سبب در لغت به معنى ريسمان و غيره است.
و از اينكه فرموده است: مردم امر شدهاند به مودّت آنها، مراد آيه قرآن است: قُلْ لاَ أسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أجْراً إلاّ الْمَوَدّةَ فِى الْقُربَى. (43) ، (44) ، (45)
* * *
مورد دوم گفتار رسول اكرمصلى الله عليه وآله است به وَفْدِ ثَقِيف (بزرگان از واردين از طائفه ثقيف كه از طائف بر پيغمبر وارد شدند.)
قُندوزى حَنَفى (46) و شمسالدين سخاوى شافعى (47) روايت مىكنند با سند متّصل خود از عبدالرّحمنبن عَوْف كه چون رسولاللهصلى الله عليه وآله مكّه را فتح نمود به شهر طائف متوجّه شد و آنجا را هفده روز و يا نوزده روز (48) محاصره كرد. ثُمّ قَامَ خَطِيباً فَحَمِدَ اللهَ و َ أثْنَى عَلَيْهِ ثُمّ قَالَ: اُوصِيكُمْ بِعِتْرَتِى خَيْراً! وَ إنّ مَوْعِدَكُمُ الْحَوْضُ. وَ الّذِى نَفْسِى بِيَدِهِ لَتُقِيمُنّ الصّلَوةَ وَ لَتُؤْتُنّ الزّكَوةَ أوْ لأبْعَثَنّ إلَيْكُمْ رَجُلاً كَنَفْسِى يَضْرِبُ أعْنَاقَكُمْ. ثُمّ أخَذَ بِيَدِ عَلىّ فَقَالَ: هُوَ هَذَا!
«سپس به خطابه برخاست و حمد و ثناى خداوند را بجاى آورد و پس از آن فرمود: من به شما توصيه مىكنم كه با عترت من به خوبى عمل نمائيد، و به درستى كه موعد و ميعاد شما در قيامت با ما در حوض است. و سوگند به آن كسى كه جان من در دست اوست، البتّه و حتماً بايد نماز را بر پا بداريد و البتّه و حتماً بايد زكوة را ادا كنيد و گرنه بر مىانگيزانم به سوى شما مردى را كه مانند جان خود من است كه گردنهاى شما را بزند. و سپس دست على را گرفت و گفت: او اين مرد است!»
اين روايت را نيز ابن حجر هيثمى با تخريج از ابن أبى شيبه از عبدالرحمن بن عوف ذكر كرده است. (49)
بايد دانست كه اين خطبه حضرت در خود طائف نبوده است بلكه پس از مراجعت بوده است، و كلمه ثُمّ قامَ خَطِيباً يعنى اين خطبه پس از محاصره طائف بود، گرچه بعد از بازگشت باشد، و بدين نكته مرحوم آية الله سيّد شرفالدين عاملى تصريح دارد آنجا كه گويد: وَ تَارةً بَعْدَ انْصِرَافِهِ مِنَ الطّائِفِ. (50)
حال بايد ديد كه آيا چون از طايف به جِعْرانَه، و سپس براى أداى عمره به مكّه آمد، در مكّه وفود ثقيب آمدند يا آنكه پس از اداى عمره و بازگشت به مدينه، واردين از بنىثَقيف بدين شهر وارد شده به حضور مباركش رسيدند؟
واقدى در «مغازى» داستان ورود وَفْدِ ثَقيف را كه مجموعاً شش نفر و تا سيزده نفر بودهاند به رياست عَبْديَالَيْل به مدينه و ورودشان را به منزل مُغيرَة بنُ شُعْبَه و مفصّلاً داستان اقامت و كيفيّت زيارت رسولالله و آمدن به مسجد و مدّت درنگ و اقامتشان و ردّ و بدلها را ذكر كرده است. (51)
مورّخ شهير ميرزا محمّد تقى خان سپهر لِسَان المُلْك، اين حضور را در مكّه پس از مراجعت از طائف دانسته است؛ او مىگويد: «در خبر است كه چون رسول خداى طائف را حصار داد فَسَألَهُ الْقَوْمُ أنْ يَبْرَحَ عَنْهُمْ لِيَقْدِمَ عَلَيْهِمْ وَفْدُهُمْ فَيَشْتَرِطُ لَهُ فَيَشْتَرِطُونَ لِأنْفُسِهِمْ. فَسَارَصلى الله عليه وآله حَتّى نَزَلَ مَكّهَ فَقَدِمَ عَلَيْهِ نَفَرٌ مِنْهُمْ بِإسْلاَمِ قَوْمِهِمْ، وَ لَمْيَنْجَعِ الْقَوْمُ لَهُ بِالصّلَوةِ وَ لاَ الزّكَوةِ. فَقَالَصلى الله عليه وآله : إنّهُ لاَ خَيْرَ فِى دِينٍ لاَ رُكُوعَ فِيهِ وَ لاَ سُجُودَ. أمَا وَ الّذِى نَفْسى بِيَدِهِ لَيُقِيمُنّ الصّلَوةَ وَ لَيُؤتُنّ الزّكَوةَ، أوْ لَاَبْعَثَنّ إلَيْهِمْ رَجُلاً هُوَ مِنّى كَنَفْسِى فَلَيَضْرِبَنّ أعْنَاقَ مُقَاتِلِيِهِمْ وَ لَيَسْبِيَنّ ذَرَارِيَهُمْ. هُوَ هَذَا ـ وَأخَذَ بِيَدِ عَلِىّ عليه السلام فَأشَالَهَا.
يعنى «چون رسول خداىصلى الله عليه وآله طايف را حصار داد آن جماعت از درِ ضَرَاعَت خواستار شدند كه آن حضرت از طايف مراجعت فرمايد؛ آنگاه از ايشان چند كس به درگاه آمده از قِبَلِ آن قوم قلاده اطاعت و متابعت پيغمبر را بر گردن بگذارند.
پس رسول خدا باز به مكّه شد و گروهى از ايشان حاضر حضرت گشت و فرمانبردارى ثقيف را ضمانت كرد جز اينكه اقامت صلوة و اداى زكوه را صَعْب مىشمرد. پيغمبر فرمود: دينى را كه بركت ركوع و شرف سجود نباشد خيرى نخواهد بود. سوگند با خداى كه صلوة را بر پاى كنند و زكوة را بر ذمّت نهند، و اگر نه مردى را كه از من است و مانند نفس من است برايشان فرستم تا ايشان را با تيغ بگذراند و زن و فرزند آن جماعت را اسير گيرد.ـ پس دست على را گرفت و برافراشت و گفت: آن مرد جز اين نيست!»
چون فرستادگان اين بدانستند و باز شدند و خبر بازدادند هول و هراسى بزرگ در آن قبيله افتاد. ناچار ساخته صلوة و زكوة شدند. چون پيغمبر اين بدانست فرمود: مَا اسْتَعْصَى عَلَىّ أهْلُ مَمْلَكَةٍ وَ لاَ اُمّةٍ إلاّ رَمَيْتُهُمْ بِسَهْمِاللهِ عَزّوَجَلّ . يعنى «هيچ طائفهاى مرتكب عصيان من نشد، جز اينكه خدنگ خداى را بديشان فرستادم.» جمعى از اصحاب گفتند: خدنگ خداى كدام است؟
قَالَ: عَلِىّ بْنُ أبيطَالِبٍ! مَا بَعَثْتُهُ فِى سَرِيّةٍ إلاّ رَأيْتُ جَبْرَئيلَ عَنْ يَميِنِه وَ مِيكَائِيلَ عَنْ يَسَارِهِ وَ مَلَكاً أمَامَهُ وَ سَحَابَةً تُظِلّهُ حَتّى يُعْطِىَ اللهُ عَزّوَجَلّ حَبِيبَهُ النّصْرَ وَ الظّفَرَ. (52)
يعنى «على را هرگز به قومى نفرستادم جز اينكه جبرائيل به دست راست و ميكائيل به دست چپ و مَلَكى از پيش روى بود و ابرى بر سرش سايه مىانداخت، تا آنگاه كه خدايش فتح و نصرت بدهد.» (53)
و از اينجاست كه اميرالمؤمنينعليه السلام در روز شورى به همراهان گفت: نَشَدْتُكُمْ بِاللهِ هَلْ فِيكُمْ أحَدٌ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللهِ: لَأبْعَثَنّ إلَيْكُمْ رَجُلاً امْتَحَنَ اللهُ قَلْبَهُ لِلاْيمَانِ غَيْرِى؟! قَالُوا: اللّهُمّ لاَ. (54) «من با شهادت و حضور خداوند شما را قسم مىدهم كه آيا غير از من كسى در ميان شما هست كه رسول خدا درباره او گفته باشد: البتّه و حتماً من برمىانگيزانم به سوى شما مردى را كه خداوند دل وى را به ايمان آزمايش كرده باشد؟! گفتند: پروردگارا تو شاهدى كه: نه، در ميان ما چنين كسى غير از تو نيست!»
در «احتجاج» شيخ طبرسى روايت مناشده اميرالمؤمنينعليه السلام را در روز شورى به همين عبارت آورده است (55) امّا در «خصال» شيخ صدوق با اسناد خود از عَامربن واثِلَة روايت كرده است كه او گفت : اميرالمؤمنينعليه السلام در روز شورى فرمود:
نَشَدْتُكُمْ بِاللهِ هَلْ فِيكُمْ أحَدٌ قَالَ لَهُ رَسُولُاللهِصلى الله عليه وآله : «لَتَنْتَهِيَنّ بَنُو وَلِيعَةَ أوْ لَاَبْعَثَنّ إلَيْهِمْ رَجُلاً كَنَفْسِى، طَاعَتُهُ طَاعَتِى وَ مَعْصِيَتُهُ كَمَعْصِيَتِى يَغْشَاهُمْ بِالسّيْفِ» غَيْرِى؟! قَالُوا : اللّهُمّ لاَ (56) !
در «امالى» شيخ طوسى با سند متّصل خود از ابوذر غفارى روايت كرده است كه گفت: رسول خداصلى الله عليه وآله به وافِدينِ اهل طائِف در هنگامى كه بر آن حضرت وارد شده بودند فرمود : يَا أهْلَ الطّائِفِ! لَتُقِيمُنّ الصّلَوةَ و لَتُؤْتُنّ الزّكَوةَ أوْ لَاَبْعَثَنّ عَلَيْكُمْ رَجُلاً كَنَفْسِى يُحِبّ اللهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبّهُ اللهُ وَ رَسُولُهُ يَقْصَعُكُمْ بِالسّيْفِ!
فَتَطَاوَلَ لَهَا أصْحَابُ رَسُولِاللهِصلى الله عليه وآله، فَأخَذَ بِيَدِ عَلِىّ فَأشالَهَا، ثُمّ قَالَ: هُوَ هَذَا. فَقَالَ أبوبَكْرٍ وَ عُمَرُ: مَا رَأيْنَا كَالْيَوْمِ فِى الْفَضْلِ قَطّ. (57)
«اى اهل طائف! سوگند به خدا كه بايد نماز را برپا بداريد و زكوة را بدهيد و گرنه هر آينه من برمىانگيزانم بر شما مردى را كه مثل من است، خدا و رسول او را دوست دارد، و خدا و رسول او نيز وى را دوست دارند، و او شما را با شمشيرش خرد مىكند.
پس اصحاب رسول خدا سر بر كشيدند به اميد آنكه رسول خدا يكى از ايشان را قرار دهد، اما حضرت دست على را گرفت و بلند نمود، سپس گفت: آن مرد اين است. ابوبكر و عمر گفتند: ما هيچ گاه روزى را مانند آن روز در فضيلت و عظمت على نديديم.»
مجلسى رضى الله عنه در بيان خود در توضيح معناى قَصْع گويد: شِدّةُ الْمَضْغِ؛ وَ قَصَعَ الْغُلاَمَ ـ كَمَنَعَ ـ ضَرَبَ بِبَسْطِ كَفّهِ عَلَى رَأسِهِ (58) . «يعنى قصع به معنى شدّت جويدن است و اينكه مىگويند: قَصَعَ الْغُلاَمَ يعنى با دست باز بر سرش كوفت.» كنايه از اينكه اميرالمؤمنينعليه السلام شما را خرد مىكند و درهم مىشكند و يا با شمشير برّان و گشودهاش بر سرتان رگبار تيغ و سنان مىبارد.
مجلسى از سيّدبن طاوس در «طرائف» از احمد بن حَنْبل از عبدالله بن خطيب (59) روايت كرده است كه گفت: رسول اللهصلى الله عليه وآله به وَفْدِ ثَقيف فرمود در وقتى كه بر آن حضرت وارد شده بودند:
لَتُسْلِمُنّ أوْ لَاَبْعَثَنّ إلَيْكُمْ رَجُلاً مِنّى ـ أوْ قَالَ: مِثْلَ نَفْسِى ـ فَلَيَضْرِبَنّ أعْنَاقَكُمْ وَ لَيَسْبِيَنّ ذَرَارِيَكُمْ وَ لَيَأخُذَنّ أمْوَالَكُمْ !
قَالَ عُمَرُ: فَوَاللهِ مَا اشْتَهَيْتُ الاْمَارَةَ إلاّ يَوْمَئذٍ؛ فَجَعَلْتُ أنْصِبُ صَدْرِى لَهُ رَجَاءَ أنْيَقُولَ هَذَا لِى. فَالْتَفَتَ إلَى عَلِىّ فَأخَذَ بِيَدِهِ ثُمّ قَالَ: هُوَ هَذَا! هُوَ هَذَا! مَرّتَيْنِ. (60)
«سوگند به خدا كه البتّه بايد اسلام بياوريد و گرنه برمىانگيزانم به سوى شما مردى را كه از من است .ـ يا گفت: مثل من است ـ و او حتماً گردنهايتان را مىزند و اولادتان را اسير مىكند و اموالتان را به غنيمت مىگيرد.
عمر مىگويد: قسم به خدا من غير از آن روز اشتهاى امارت و فرماندهى را نكردم و سينه خود را پيش آورده، آماده پذيرش اين فرمان رسول خدا بودم به اميد آنكه بگويد: اين منصب از آنِ اين مرد است. امّا رسول خداصلى الله عليه وآله به سوى على التفات فرمود و دست وى را گرفت و سپس گفت: او اين مرد است! او اين مرد است! دو بار رسول خدا اين جمله را فرمود.»
سيّد هاشم بحرانى در «غاية المرام» عين متن اين حديث را از احمد بن حنبل (61) و از «شرح نهجالبلاغه» ابن ابىالحديد (62) روايت كرده است.
ابن ابى الحديد در شرح خود گويد: اين روايت را احمد در مسندش آورده است و در كتاب ديگرش به نام «فضايل علىعليه السلام» بدين عبارت آورده است كه رسول خداصلى الله عليه وآله فرمود:
لَتْنَتَهُنّ يَا بَنِىوَلِيعَةَ أوْ لَأبْعَثَنّ إلَيْكُمْ رَجُلاً كَنَفْسِى، يُمْضِى فِيكُمْ أمْرِى، يَقْتُلُ الْمُقَاتِلَةَ وَ يَسْبِى الذّرّيّةَ!
قَالَ أبُوذَرّ: فَمَا رَاعَنِى إلاّ بَرْدُ كَفّ عُمَرَ فِى حَجْرِى مِنْ خَلْفِى يَقُولُ : مَنْ تَرَاهُ؟! فَقُلْتُ: إنّهُ لاَيَعْنِيكَ! وَ إنّمَا يَعْنِى خَاصِفَ النّعْلِ بِالْبَيْتِ وَ إنّه قَالَ: هُوَ هَذَا. (63) ، (64)
«اى بنووليعه! حتماً بايد دست از روش خود برداريد و گرنه من به سوى شما برمىانگيزم مردى را كه به مثابه جان من است؛ امر مرا در ميان شما اجرا مىكند، جنگجويان شما را مىكشد و ذرّيّه شما را اسير مىنمايد.
ابوذر مىگويد: در آن حال چيزى مرا به شگفت در نياورد مگر سردى كف دست عمر كه پشت سر من بود، و دستش را روى چشمانم گذاشت و گفت: تو مىگوئى كه اين مرد كيست؟! من به او گفتم : مقصود پيامبر تو نيستى! آن كسى است كه در اطاق دارد نعال پيمبر را پينه مىزند و رسول خدا فرمود: او اين مرد است.»
و ابن ابى الحديد گويد: در خبر مشهور از رسول خداصلى الله عليه وآله روايت است كه به بنىوليعه فرمود: لَتْنَتَهُنّ يَا بَنِى وَلِيعَةَ أوْ لَأبْعَثَنّ إلَيْكُمْ رَجُلاً عَدِيلَ نَفْسِى، يَقْتُلُ مُقَاتِلَتَكُمْ (65) وَ يَسْبِى ذَرَارِيَكُمْ.
قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطّابِ: فَمَا تَمَنّيْتُ الْإمَارَةَ إلاّ يَوْمَئذٍ وَ جَعَلْتُ أنْصِبُ لَهُ صَدْرِى رَجَاءَ أنْ يَقُولَ: هُوَ هَذَا. فَأخَذَ بِيَدِ عَلِىّ عليه السلام. (66)
خوارزمى مُوفّق بن احمد صدرالأئمّه نزد عامّه، از فخر خوارزم ابوالقاسم محمود بن عُمَر زمخشرى با سند متّصل خود از عبدالله بن حنطب از رسول خداصلى الله عليه وآله مضمون روايت فوق را روايت كرده است. (67)
و ابنشهر آشوب از عبدالله بن شَدّاد روايت كرده است كه رسول خداصلى الله عليه وآله به وَفْدى كه بر او وارد شده بودند فرمود: لِتُقيمُنّ الصّلَوةَ وَ تَؤْتُنّ الزّكَوةَ أوْ لَأبْعَثَنّ عَلَيْكُمْ رَجُلاً كَنَفْسِى. و بدين عبارت، ولايت او و اينكه او ولىّ امّت پس از رسول الله مىباشد را روشن ساخت. (68)
بايد دانست كه قراردادن كلام رسول خدا را در خطاب به وافدين ثقيف از شهر طائف از جمله ادلّه تمسك به ثقلين، به اعتبار همان دو روايت اوّلين بود كه از قندوزى و سخاوى نقل نموديم كه حضرت در آن فرمودند: اُوصِيكُمْ بِعِتْرَتِى خَيْراً وَ اِنّ مَوْعِدَكُمُ الْحَوْضُ. «من درباره عترت خودم به شما توصيه عمل به خوبى مىكنم و ميعادگاه شما در حوض است.»
* * *
رسول اكرم صلى الله عليه وآله در سفر مكّه در حجّة الوَداع، هم در عرفات و هم در منى خطبه خواندند و وصيّت به تمسّك به ثقلين نمودند.
مورد سوم از موارد توصيه حضرت در تمسّك به ثَقَلين در سرزمين عرفات است كه در روز عرفه از سال دهم هجرت كه چادر خود را در نَمِرَه (69) زده بودند، موقع زوال خورشيد ناقه قَصْوَاء (70) را طلبيده و بر آن سوار شدند و تا وسط وادى عرفات آمدند و مردم را مخاطب ساخته وايراد خطبه فرمودند.
اين خطبه، خطبه نسبةً مفصّلى است و حاوى دستورات و مطالب جديدى است كه أعلام و أعيان از علماى خاصّه و عامّه در كتب خود ذكر كردهاند و ما در همين دوره از «امامشناسى» آوردهايم. (71)
احمد بن أبى يعقوب بن جعفر بن وهب ابن واضح كاتب عبّاسى معروف به يعقوبى گويد: رسول خدا صلى الله عليه وآله فرمود: يَا أيّهَا النّاسُ لَعَلّكُمْ لاَ تَلْقَوْنَنِى عَلَى مِثْلِ هَذِهِ، وَ عَلَيْكُمْ هَذَا. «اى مردم! شايد شما پس از اين مرا بر حالَتى شبيه اين حالت و خود را شبيه اين حالت مشاهده و ملاقات نكنيد!»
آنگاه رسول خدا خطبه را ادامه مىدهد تا مىرسد به اينجا كه مىگويد: لاَتَرْجِعُوا بَعْدِى كُفّاراً مُضِلّينَ يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ، إنّى قَدْ خَلّفْتُ فِيكُمْ مَا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِ لَنْتَضِلّوا: كِتَابَاللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى! ألاَ هَلْ بَلّغْتُ؟! قَالُوا نَعَمْ! قَالَ اللّهُمّ اشْهَدْ. ثُمّ قَالَ : إنّكُمْ مَسْئُولُونَ فَلْيُبَلّغِ الشّاهِدُ مِنْكُمُ الْغَائِبَ! (72)
«اى مردم! پس از من به كفر ديرينه جاهلى بازگشت نكنيد كه گمراه و گمراه كننده شويد و بعضى از شما مالك امر و نهى و اختيار ديگرى شده و وى را در تحت حكومت و امارت خويشتن درآورند. من حقّاً و تحقيقاً در ميان شما دو چيز ارزشمند و نفيس را به عنوان خليفه به يادگار باقى گذاشتم كه مادامى كه به آن تمسّك جوئيد گمراه نمىشويد: كتابالله و عترت من كه اهل بيت من هستند! آيا اى مردم من رساندم و تبليغ كردم؟! گفتند: آرى! گفت: بارخدايا تو گواه باش! سپس گفت: حقّاً شما مسئول مىباشيد، بنابر اين بر حاضرين از شما فرض است كه به غائبين برسانند!»
قُنْدوزى از تِرمذى در باب مناقب اهل بيت با سند متّصل خود از جابر بن عبدالله انصارى روايت مىكند كه گفت: من رسول خداصلى الله عليه وآله را در حجّة الوداع در روز عرفه ديدم كه بر ناقه قصوى سوار بود و خطبه مىخواند و شنيدم كه مىفرمود:
أيّهَا النّاسُ! إنّى تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا إنْ أخَذْتُمْ بِهِ لَنْتَضِلّوا: كِتَابَاللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَبَيْتِى! قندوزى گويد: ترمذى گويد: و در اين باب از ابوذر و ابوسعيد و زيدبن ارقم و حُذَيفة بن اُسَيد روايت است. (73) ، (74)
و قندوزى با تخريج سيّد ابوالحسين يحيى بن حسن در كتاب خود «أخبار المدينة» از محمّدبن عبدالرحمن بن خلاّد، از جابر بن عبدالله پس از آنكه وصيّت رسولالله را در مرض موت بر منبر در تمسّك به ثَقَلَيْن روايت كرده است مىگويد: و از جابر بن عبدالله وارد است كه گفت: من رسول خداصلى الله عليه وآله را در روز عرفه ديدم كه بر ناقه قصوى سوار بود و خطبه مى خواند و شنيدم كه مى فرمود: يَا أيّهَا النّاسُ!إنّى تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا إنْ أخَذْتُمْ بِهِ لَنْتَضِلّوا: كِتَابَاللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَبَيْتِى. اين حديث را ترمذى تخريج كرده و گفته است: حَسَنٌ غريبٌ. (75)
شيخ عبيدالله حنفى عين متن اين حديث را از تِرمذى در جامع خود از جابر تخريج كرده است . (76) مَبارك بن محمّد بن محمّد بن عبدالكريم معروف به ابن أثير جَزَرِى عين متن اين حديث را با تخريج ترمذى از جابر در كتاب «جامِعُ الاُصُول» خود تخريج كرده است. (77)
بَغَوى در «مصاتيح السّنّة» عين متن اين حديث از جابر، در روز عرفه تخريج نموده است . (78)
سَخاوى در «استجلابُ ارتقاء الغُرَف» گويد: و امّا حديث جابر را تِرمذى در جامع خود از طريق زيدبن حسن انماطى از جعفر بن محمّد بن علىّ بن الحسين، از پدرش از جابر بن عبداللهرضى الله عنه روايت مىكند كه گفت: رسول خداصلى الله عليه وآله را در روز عرفه ديدم كه بر ناقه قَصواء نشسته بود و مردم را مخاطب نموده و شنيدم كه مىگفت: يَا أيّهَا النّاسُ ! إنّى قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا إنْ أخَذْتُمْ بِهِ لَنْتَضِلّوا: كِتَابَاللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَبَيْتِى. و ترمذى گفته است: هَذَا حَسَنٌ غَريبٌ. (79)
زرندى حنفى در كتاب «نظم دررالسّمْطَيْن» عين متن اين حديث را از جابر در حجّ رسول خداصلى الله عليه وآله در روز عرفه آورده است. (80) و به اين خطبه، آيةالله سيّد شرفالدّين عاملى اشاره دارد. (81)
بعضى از مورّخين عامّه كه اين خطبه را از رسول الله در روز عرفه روايت كردهاند عبارت : وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى را حذف كردهاند، و فقط به عبارت: وَ قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَنْتَضِلّوا بَعْدِى إنِ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ: كِتَابَاللهِ اكتفا نمودهاند. (82) و بعضى همچون ابنهشام در سيره خود بجاى عبارت: وَ عِتْرَتِى أهْلَبَيْتِى، عبارت وَ سُنّةِ نَبِيّهِ آورده و گفتهاند: كِتَابَ اللهِ وَ سُنّةِ نَبِيّهِ. (83) و روشن است كه دست تحريف در اين روايات، به طور مغرضانه وارد شده است. زيرا اوّلاً در جميع روايات كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَبَيْتِى وارد است. و اين دسته از روايات به قدرى است كه از احصاء بيرون است و از مقابله و مقايسه ميان جميع روايات معلوم مىشود كه اين عبارت كتاب الله و سنّتى عبارت منكَرى است كه به چشم مىخورد. و حتّى جلالالدين سيوطى در «جامع الصّغير» خود فقط با عبارت إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ خَلِيفَتَيْنِ: كِتَابَاللهِ حَبْلٌ ممدُودٌ مَا بَيْنَ السّمَاءِ وَ الأرْضِ وَ عِتْرَتِى أهْلَبَيْتِى وَ إنّهُمَا لَنْيَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ؛ از احمد بن حنبل، و از طَبَرانى در «معجم كبير» از زيد بن ثابت تخريج كرده است (84) و عبارتى به لفظ دگر نياورده است.
ثانياً عبارت كِتَابَ اللهِ وَ سُنّتِى در هيچ يك از صحاح ششگانه عامّه وارد نشده است و فقط مالك بن انَسَ در «مُوَطّأ» آنهم بدون سند متّصل، بلكه به طور ارسال و غير مسند اين عبارت را آورده است.و طبرى و ابنهشام از او أخذ كرده، و آنها هم بدون سند، مُرْسلاً اين عبارت را در تاريخ و سيره خود آوردهاند.
و ثالثاً لفظ سُنّتِى نيز غلط نيست، و معنى صحيحى دارد گرچه در اين مقام از رسول اكرم صادر نشده است. و معنى صحيح آن عمل كردن به گفتار رسول خداست كه ائمه طاهرين عليهم السلام و عترت خود را پشتوانه كتاب خداوند قرار داده و راه وصول به كتاب را منحصر درآن ذوات مقدّسه كه هم عالم و عارِف به كتابالله هستند، و هم از خطا و كذب مصون مىباشند مىداند، و معنى آن اين نيست كه انسان سنّت رسولالله را از خلفاى جور و دستيارانشان بگيرد كه در مخالفت با رسول خدا و تمرّد و سرپيچى از فرمان او، طوامير و كتب مطروس است و در علم و درايتشان به كتاب خدا، و صدق گفتارشان هزار اشكال روشن و مشهود صفحه تاريخ را سياه كردهاست.
* * *
مورد چهارم خطبه رسول اللهصلى الله عليه وآله در تمسّك به ثَقَلَيْن در مسجد خَيْف در روز عيد قربان است.
بايد دانست كه از اعلام و اساطين علماى شيعه ـ رضوانالله عليهم ـ درباره تمسّك به ثقلين از حضرت رسول اكرمصلى الله عليه وآله در حجّة الْوَدَاع در خصوص سرزمين مِنَى سه خطبه مختلف المضمون وارد است:
أوّل از شيخ اجلّ اعظم ابن ابى زَينَب محمّد بن ابراهيم نُعمَانى از أعلام قرن رابع، كه در كتاب نفيس خود به نام «غَيْبَت» ذكر نموده است. او مىگويد: خبر داد به ما محمّد بن هَمّام بن سُهَيل كه گفت: حديث كرد براى ما ابوعبدالله جعفر بن محمّد حسنى كه گفت : حديث كرد براى ما ابواسحق ابراهيم بن اسحق حِمْيَرى كه گفت: حديث كرد براى ما محمّد بن [يَ ] زيد بن عبدالرحمن تيمى، از حَسَن بن حسين انصارى ، از محمّد بن حسين، از پدرش، از جدّش كه گفت: حضرت امام علىّ بن الحسين عليهما السلام گفتند:
رسول خداصلى الله عليه وآله روزى در مسجد نشسته بودند و با آن حضرت اصحاب نيز بودند، پيامبر فرمود: يَطْلُعُ عَلَيْكُمْ مِنْ هَذَا الْبَابِ رَجُلٌ مِنْ أهْلِ الْجَنّةِ يَسْألُ عَمّا يَعْنِيهِ.
«داخل مىشود بر شما از اين در مردى از اهل بهشت، و از چيزى كه براى او مهمّ است و به كارش مىخورد سؤال مىكند.»
در اين حال مردى بلند قامت شبيه مردان طائفه مُضَر وارد شد، و جلو آمد، و بر رسول خداصلى الله عليه وآله سلامكرد و نشست و گفت: يَا رَسُول الله! من شنيدهام كه خداوند عزّوجلّ در آيات نازله مىگويد: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِاللهِ جَمِيعاً وَ لاَ تَفَرّقُوا (85) . مراد از اين ريسمان خدا كه به ما امر مىكند تا بدان اعتصام كنيم و از او تفرّق و جدائى پيدا ننمائيم چيست؟!
حضرت رسول اكرمصلى الله عليه وآله مدّتى با توجه و سكوت سر خود را به زير انداخته، و پس از آن بلند نموده و با دست خود اشاره به سوى علىّ بن ابيطالبصلى الله عليه وآله نمودند و گفتند: هَذَا حَبْلُ اللهِ مَنْ تَمَسّكَ بِهِ عُصِمَ بِهِ فِى دُنْيَاهُ وَ لَمْ يَضِلّ بِهِ فِى آخِرَتِهِ. «اين است ريسمان خدا، آن ريسمانى كه هركس بدان تمسّك كند، در دنيايش از گزند آفات مصون مىشود، و به واسطه اتّصال با او در آخرتش نيز گمراه نمىگردد.»
آن مرد به سوى علىعليه السلام برجست و از پشت سر، على را در آغوش گرفت و با خود مىگفت : اِعْتَصَمْتُ بِحَبْلِاللهِ وَ حَبْلِ رَسُولِهِ. «من به ريسمان خدا و ريسمان رسول خدا چنگ زدم و ملاذ و ملجأ كانونِ وجودى خويش قرار دادم.» و سپس برخاست و پشت كرد و خارج شد.
يكى از مردمان حاضر گفت: يا رسول الله! آيا من خودم را به وى برسانم و تقاضا كنم تا براى من استغفار كند؟!
رسول خداصلى الله عليه وآله فرمود: إذاً تَجِدُهُ مُوَفّقاً. (86) «در اين صورت او را موفّق خواهى يافت». و آن مرد به او ملحق شد و از او خواست تا از خدا برايش غفران طلب نمايد. آن مرد به اين مرد گفت: آيا فهميدى آنچه را كه رسول خداصلى الله عليه وآله به من گفت چه بود؟ و آنچه را كه من به او گفتم چه بود؟ گفت: آرى. آن مرد گفت : اگر بدين ريسمان متمسّك باشى خداوند تو را مورد مغفرت خود قرار مىدهد و گرنه خدا تو را نمىآمرزد!»
اگر رسول خداصلى الله عليه وآله ما را به ريسمان خداوند كه خداى عزّوجل در كتابش ما را امر به اعتصام به آن نموده است و اينكه از آن جدا نشده تفرقه از آن پيدا نكنيم، دلالت نكرده بود، در اين صورت براى دشمنان دين و معاندين، راه تأويل در كتاب خدا باز مىشد و از روى عناد و حَسَد از مراد و منظور آيات عدول نموده، آنها را تأويل كرده و به غير از كسانى كه مقصود خدا بودهاند و رسول خدا بر آنان دلالت نموده است، منطبق مىساختند . امّا رسول خداصلى الله عليه وآله در خطبه مشهوره خود كه در مسجد خَيْف در حجّةُ الوَداع ايراد فرمود، چنين گفت:
إنّى فَرَطُكُمْ وَ إنّكُمْ وَارِدُونَ عَلَىّ الْحَوْضَ، حَوْضاً عَرْضُهُ مَا بَيْنَ بُصْرَى إلَى صَنْعَاءَ، فِيهِ قِدْحَانٌ عَدَدَ نُجُومِ السّمَاءِ. ألاَ وَ إنّى مُخَلّفٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: الثّقَلُ الأكْبَرُ الْقُرْآنُ، وَ الثّقَلُ الأصْغَرُ عِتْرَتِى أهْلَبَيْتِى. هُمَا حَبْلُ اللهِ مَمْدُودٌ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ اللهِ عَزّوَجَلّ، مَا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِ لَنْتَضِلّوا، سَبَبٌ مِنْهُ بِيَدِاللهِ، وَ سَبَبٌ مِنْهُ بِأيْدِيكُمْ. (87)
إنّ اللّطِيفَ الْخَبِيرَ قَدْ نَبّأنِى أنّهُمَا لَنْ يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ كَإصْبَعَىّ هَاتَيْنِ ـوَ جَمَعَ بَيْنَ سَبّابَتَيْهِ ـ وَ لاَ أقُولُ كَهَاتَيْنِ ـ وَ جَمَعَ بَيْنَ سَبّابَتِهِ وَ الْوُسْطَى ـ فَتَفْضُلَ هَذِهِ عَلَى هَذِهِ.
«من جلودار و پيشرو شما هستم و شما بر من در حوض كوثر وارد مىشويد حوضى كه وسعتش به قدر وسعت ميان شهر بُصراى شام است تا شهر صنعاء يمن. در آن حوض قدحهائى است به تعداد ستارههاى آسمان. آگاه باشيد كه من در ميان شما دو چيز ارزشمند و گرانقدر را به يادگار و خلافت مىگذارم: چيز ارزشمند بزرگتر قرآن است و چيز ارزشمند كوچكتر عترت من است اهلبيت من. آندو ريسمان خدا هستند كه ميان شما و ميان خداوند عزوجل كشيده شده است. مادامى كه شما بدان تمسّك كنيد گمراه نمىشويد. سببى از آن به دست خداست و سببى از آن به دست شماست .
خداوند لطيف و خبير مرا آگاه كرده است كه آن دو از هم جدا نمىشوند تا بر من در حوض وارد شوند مانند اين دو انگشت منـ در اين حال رسول خدا دو انگشت سبّابه خود را كنار هم نهادـ و نمىگويم: مثل اين دو انگشتـ و در اين حال رسول خدا انگشت سبّابه و انگشت وسطى را كنار هم نهادـ تا در نتيجه يكى بر ديگرى فضيلت داشته باشد.»
نُعْمانى پس از بيان اين حديث گويد: من اين روايت را به سه سند ديگر روايت مىكنم: اوّل از عبدالواحد بن عبدالله متّصلاً تا برسد به اميرالمؤمنينعليه السلام. دوم از عبدالواحد بن عبدالله متّصلاً تا برسد به حضرت صادقعليه السلام. سوم از عبدالواحدبن عبدالله متّصلاً تا برسد به حضرت باقرعليه السلام. (88)
دوم از شيخ اكبر و اعظم سَعْد بن عبدالله قُمّى در كتاب «بَصائرُ الدّرَجَات» كه گويد : حديث كرد براى ما قاسم بن محمّد اصفهانى از سليمان بن داود منقرى معروف به شاذكونى از يحيى بن آدم از شريك بن عبدالله از جابر بن يزيد جعفى از حضرت باقرعليه السلام كه گفت: رسول خداصلى الله عليه وآله مردم را در سرزمين مِنَى براى خطبه فراخواند و فرمود : أيّهَا النّاسُ! إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ مَا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِمَا لَنْتَضِلّوا : كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَبَيْتِى، فَإنَهُمَا لَنْيَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ.
ثُمّ قال: أيّهَاالنّاسُ! إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ حُرُمَاتٍ ثَلاَثٍ: كِتَاب اللهِ عَزّوَجَلّ وَ عِتْرَتِى وَالْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ.
ثُمّ قَالَ أبُوجَعْفَرٍعليه السلام: أمّا كِتَابُ اللهِ فَحَرّفُوا، وَ أمّا الْكَعْبَةَ فَهَدَمُوا، وَ أمّا العِتْرَةَ فَقَتَلُوا، وَ كُلّ وَدَايِعَ نَبَذُوا مِنْهَا فَقَدْ نَبَذُوا. (89)
«اى مردم من در ميان شما دو چيز پربها و نفيس را مىگذارم كه مادامى كه بدانها تمسّك كنيد گمراه نمىشويد: كتاب خدا و عترت من اهل بيت من، پس آن دو از هم جدا نمىشوند تا بر من در حوض وارد گردند.
سپس فرمود: اى مردم! من در ميان شما سه چيز محترم را كه داراى حرمت و احترام الهى است مىگذارم: كتابالله عزّوجلّ، و عترت من، و كعبه بيتالله الحرام.
در اين حال حضرت باقرعليه السلام فرمودند: امّا كتاب خدا را تحريف كردند، و امّا كعبه را منهدم نمودند، و امّا عترت را كشتند، و تمام وديعهها و امانتهاى خداوندى را به دور افكندند، و تحقيقاً به دور افكندند.»
شيخ اقدم ابوجعفر محمّدبن حسن بن فَرّوخ صَفّار در «بَصَائِر الدّرَجات» از على بن محمّد از قاسم بن محمّد از سليمان بن داود از يحيى بن اديم از شريك از جابر از حضرت باقرعليه السلام عين متن اين روايت را روايت مىكند. (90)
سوم از شيخ جليل ابومنصور احمد بن على بن ابيطالب طبرسى در كتاب «احتجاج» كه گفت: حديث كرد براى ما محمّد بن موسى همدانى كه گفت: حديث كرد براى ما محمّد بن خالد طَيَالِسى كه گفت: حديث كرد براى ما سيف بن عَميره و صالح عَقَبَه، هر دوى آنها از قيس بن سَمْعان، از عَلْقَمَة بن محمّد حضْرَمى، از حضرت باقر محمّد بن علىعليه السلام كه خطبه رسولالله را در مسجد خَيف ذكر كرد كه آن حضرت فرمود: مَعَاشِرَ النّاسِ! إنّ عَلِيّاً وَ الطّيّبِينَ مِنْ وُلْدِى هُمُ الثّقَلُ الأصْغَرُ، وَ الْقُرآنُ هُوَ الثّقَلُ الأكبَرُ، فَكُلّ واحِدٍ مُنْبِئٌ عَنْ صَاحِبِهِ وَ مُوَافِقٌ لَهُ، لاَيَفْتَرِقَانِ حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ، اُمَنَاءُ اللهِ فِى خَلْقِهِ وَ حُكّامُهُ فِى أرْضِهِ.
ألاَ وَ قَدْ أدّيْتُ، ألاَ وَ قَدْ بَلّغْتُ، ألاَ وَ قَدْ أسْمَعْتُ، ألاَ وَ قَدْ أوْضَحْتُ، ألاَ وَ إنّ اللهَ عَزّوَجَلّ قَالَ؛ وَ إنّمَا قُلْتُ عَنْ قَوْلِ اللهِ عَزّوَجَلّ، ألاَ إنّهُ لَيْسَ أميرُالْمُؤمِنينَ غَيْرَ أخى هَذَا، وَ لاَ تَحِلّ إمْرَةُ الْمُؤمِنينَ لِأحَدٍ غَيْرِهِ. (91)
«اى جماعت مردم! تحقيقاً و مسلّماً على و پاكيزگان از اولاد من، ايشانند ثَقَل اصغر، و قرآن است ثقل اكبر. هر كدام از آنها از ديگرى خبر مىدهند، و هر كدام موافق با ديگرى هستند، و از هم جدا نمىشوند تا در حوض كوثر بر من وارد گردند، آن دو چيز امينان خدا هستند در ميان مخلوقاتش، و فرمانروايان خدا هستند در روى زمينش.
آگاه باشيد كه من حقّاً ادا كردم! آگاه باشيد كه من حقّاً رساندم! آگاه باشيد كه من حقّاً شنواندم! آگاه باشيد كه من حقّاً روشن كردم! آگاه باشيد كه اين گفتار، سخن خداوند عزّوجلّ است و من از قول او مىگويم ! آگاه باشيد كه غير از اين برادرم كسى امير بر مؤمنان نيست و امارت و حكومت بر مؤمنين براى احدى جز او حلال نيست!»
بايد دانست كه علماء براى حضرت رسول اكرمصلى الله عليه وآله در زمين مِنَى سه خطبه ذكر كردهاند: اوّل در خود مسجد خَيْف كه در روز عيد قربان كه روز دهم از ماه ذىالحجّة است ايراد فرمودند.
دوم در روز قَرّ كه روز يازدهم (92) است در منى ايراد كردهاند. و سوم در روز نَفْر اوّل كه روز دوازدهم است در آخرين نقطه مِنَى در عَقَبَه ذكر نمودهاند. و چون اين مطالبى كه ما در اين خطبه از رسول خدا در سرزمين منى ذكر كرديم ، در عبارات و مضمون كاملاً مخالف يكديگرند، مى توان آنها را سه خطبه متفاوت شمرد و بنابر اين با آنچه كه علماء ذكر كردهاند تطبيق نموده، و مىتوان گفت كه يكى از اين خطبهها را در روز عيد و يكى را در روز قَرّ و يكى را در روز نَفْر درباره وصيّت و تأكيد تمسّك به ثَقَلَيْن ايراد نموده باشند.
عليهذا مورد پنجم و مورد ششم از موارد خطبه رسول اكرم در تمسّك به ثَقَلَيْن جاى خود را نشان مىدهند، و بايد اينك وارد شويم در مورد هفتم كه خطبه آنحضرت در جُحْفَه در وادى غَدير خُمّ مىباشد.
و قبل از ورود در خطبه غدير ذكر اين نكته ضرورى است كه مورّخين عامّه در ذكر خطبههاى سرزمين منى تا توانستهاند آنها را مختصر كرده و جملات و عبارات رسول خدا را درباره تمسّك به ثقلين حذف كردهاند.