10ـ إنّى قَدْ تَركْتُ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: يَعْنِى كِتَابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتى أهْلَ‏بَيْتِى، وَ إنّكُمْ لَنْ‏تَضِلّوا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِمَا. ⁽⁸²⁾

11ـ أيّهَا النّاسُ، إنّى تَرَكْتُ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: الثّقَلَ الأكْبَرَ و الثّقَلَ الأصْغَرَ، فَأمّا الأكْبَرُ هُوَ حَبْلٌ فَبِيَدِ اللهِ طَرَفُهُ، وَالطّرَفُ الآخَرُ بِأيْدِيكُمْ وَ هُوَ كِتَابُ‏اللهِ، إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِ لَنْ‏تَضِلّوا، وَ لَنْ‏تَذِلّوا أبَداً، وَ أمّا الأصْغَرُ فَعِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى.

إنّ اللهَ اللّطِيفَ الْخَبِيرَ اَخْبَرَنِى اَنّهُمَا لَنْ‏يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ‏الْحَوْضَ، وَ سَألْتُ ذَلِكَ لَهُمَا فَأعْطَانِى. وَ اللهُ سَائِلُكُمْ كَيْفَ خَلَفْتُمُونّى فِى كِتَابِ‏اللهِ وَ أهلِ‏بَيْتِى؟! ⁽⁸³⁾

«اى مردم! من در ميان شما به يادگار گذاشتم دو چيز نفيس و پربها را: چيز نفيس بزرگتر، و چيز نفيس كوچكتر را. امّا بزرگتر، ريسمانى است كه يك طرف آن به دست خداست و طرف ديگر آن به دست شما، و آن كتاب الله است، اگر بدان تمسّك نمائيد ابداً گمراه نمى‏شويد و ابداً پست و ذليل نمى‏گرديد. و امّا چيز نفيس كوچكتر، عترت من است كه اهل بيت من است.

خداوند لطيف و خبير تحقيقاً به من خبر داده است كه آن دو از هم جدا نمى‏شوند تا در حوض بر من وارد شوند و من اين عدم جدائى را براى آنها از خدا خواستم و او به من مرحمت فرمود . و خداوند بازپرس و مؤاخِذ شما خواهد بود كه چطور مرا در كتاب خدا و أهل‏بيتم نگهدارى نموديد؟!»

12ـ ثُمّ قَامَ فَحَمِدَاللهَ وَ أثْنَى عَلَيْهِ ثُمّ قَالَ: أيّهَا النّاسُ مَا أنْتُمْ قَائِلُونَ؟! قَالُوا: قَدْ بَلّغْتَ! قَالَ: اللّهُمّ اشْهَدْ ـثَلاَثَ مَرّاتٍ ـ ثُمّ قَالَ: إنّى اُوشِكُ أنْ اُدْعَى فَاُجِيبَ، وَ إنّى مَسْئُولٌ وَ أنْتُمْ مَسْئُولُونَ !

ثُمّ قَالَ: أيّهَا النّاسُ إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى، إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ‏تَضِلّوا، فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِما؟! وَ إنّهُمَا لَنْ‏يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ‏الْحَوْضَ. نَبّأنِى بِذَلِكَ اللّطِيفُ الْخَبِيرُ.

ثُمّ قَالَ: إنّ اللهَ مَوْلاَىَ وَ أنَا مَوْلَى الْمُؤمِنينَ. ألَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أنّى أوْلَى بِكُمْ مِنْ أنْفُسِكُمْ؟! قَالُوا: بَلَى ذَلِكَ ثَلاَثاً.

ثُمّ أخَذَ بِيَدِكَ يَا أميرَالْمُؤْمِنينَ! فَرَفَعَهَا وَ قَالَ: مَنْ كُنْتُ مَولاَهُ فَهَذَا عَلِىّ مَوْلاَهُ.اللّهُمّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مِنْ عَادَاهُ!

فَقَالَ عَلِىّ: صَدَقْتُمْ وَ أنَا عَلَى ذَلِكَ مِنَ الشّاهِدينَ! ⁽⁸⁴⁾

أبونُعَيم در «حِلْيَة الأولياء» و غيره، از ابوطُفَيل روايت كرده است كه علىّ‏بن ابيطالب‏عليه السلام ايستاد و حمد و ثناى خداى را بجاى آورده و سپس گفت: من با سوگند اكيد بر شما خدا را گواه و شاهد مى‏گيريم كه هر كس در روز غدير خمّ شاهد جريان بوده است برخيزد! و نبايد كسى برخيزد و بگويد به من چنين رسيده و يا چنين به من خبر داده‏اند! بايد آن كس برخيزد كه دو گوش او شنيده باشد، و دلش آن را در حفظ نگه داشته‏باشد.

هفده نفر برخاستند كه از جمله ايشان بود خُزَيْمَةُ بنُ ثابتٍ، وَ سَهْلُ‏بنُ سَعْدٍ، وَ عَدِىّ بنُ حاتَم، وَ عُقبَةُبنُ عامرٍ، و ابوايوّب انصارى، و ابوسعيد خُدْرى، و ابوشُرَيْح خُزَاعى، و ابو قُدامه انصارى، و أبُويَعْلَى انصارى، و ابوالهَيْثَم‏بن التّيّهَان و مردانى از قريش. در اين حال على‏عليه السلام به آنان گفت: بياوريد آنچه را شنيده‏ايد!

گفتند: ما شهادت مى‏دهيم كه با رسول خداصلى الله عليه وآله از حجّةالوداع باز مى‏گشتيم كه در غدير خمّ پياده شديم، در اينجا ندا براى نماز بلند شد، ما با رسول الله نماز گزارديم . ⁽⁸⁵⁾

«سپس ايستاد و حمد و ثناى خداوند را بجاى آورد و گفت: اى مردم شما چه مى‏گوئيد؟! گفتند : تو تبليغ رسالات خود را نمودى! سه بار رسول خدا گفت: خدايا شاهد باش! پس از آن گفت : نزديك است كه مرا بخوانند و من اجابت مى‏كنم و من مسئول هستم، و شما هم مسئول مى‏باشيد !

پس گفت: اى مردم! من در ميان شما دو شى‏ء ارزشمند باقى مى‏گذارم: كتاب خدا و عترتم را كه اهل بيت من مى‏باشند. اگر شما به آن دو متمسّك گرديد گمراه نمى‏شويد! پس ببينيد چگونه حقّ مرا در آن دو خليفه و جانشين حفظ مى‏كنيد؟! و آن دو از هم جدا نمى‏شوند تا بر من در حوض كوثر وارد آيند. خداوند لطيف و خبير مرا به اين اتّصال آگاه كرده است.

پس از آن فرمود: خداوند صاحب اختيار من است و من صاحب اختيار مؤمنين. آيا شما نمى‏دانيد كه اولويّت من به شما، از خود شما به خودتان شديدتر و قوى‏تر است؟ سه‏بار گفتند: آرى !

و سپس دست تو را اى اميرالمؤمنين گرفت و بلند كرد و گفت: هر كس كه من مولا و صاحب اختيار او هستم، پس اين على مولا و صاحب اختيار اوست. بار پروردگارا! تو ولايت كسى را داشته باش كه او ولايت على را دارد و دشمن بدار كسى را كه على را دشمن دارد!

على‏عليه السلام گفت: راست گفتيد، ومن هم بر اين قضيّه از گواهان مى‏باشم!» ⁽⁸⁶⁾

13ـ إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى، لَنْ‏تَضِلّوا مَا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِمَا، لَن‏يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ؟ قَالُوا: اللّهُمّ نَعَمْ. ⁽⁸⁷⁾

14ـ يَا أيّهَا النّاسُ! إنّى تَاركٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى . فَتَمَسّكُوا بِهِمَا لَنْ‏تَضِلّوا! فَإنّ اللّطِيفَ الْخَبِيرَ أخَبَرَنِى وَ عَهِدَ إلَىّ أنّهُمَا لَنْ‏يَفتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ‏الْحَوْضَ. در اينجا در روايت وارد است كه: فَقَامَ عُمَرُ بْنُ الْخَطّابِ شِبْهَ الْمُغْضِبِ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللهِ! أكُلّ اَهْلِ بَيْتِكَ؟! (پس عمربن خطّاب برخاست در صورت و چهره شبيه غضب كننده و گفت: اى رسول خدا آيا تمام اهل‏بيت توهستند؟!) فَقَالَ: لاَ، وَلَكِنْ أوْصِيَائى مِنْهُم، أوّلُهُمْ أخِى وَ وَزِيرى وَ خَلِيفَتِى فِى اُمّتِى وَ وَلِىّ كُلّ مُؤمِنٍ بَعْدِى، هُوَ أوّلّهُمْ، ثُمّ ابْنِى الْحَسَنُ (ثُمّ ابْنِى الْحُسَيْنُ) ثُمّ تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ حَتّى يَرِدُوا عَلَىّ الْحَوْضَ، شُهَداءُ اللهِ فِى أرْضِهِ وَ حُجَجُهُ عَلَى خَلْقِهِ وَ خُزّانُ عِلْمِهِ وَ مَعَادِنُ حِكْمَتِهِ. مَنْ أطَاعَهُمْ فَقَدْ أطَاعَ‏اللهَ، وَ مَنْ عَصَاهُمْ فَقَد عَصَى اللهَ ⁽⁸⁸⁾ .

«حضرت رسول‏الله‏صلى الله عليه وآله فرمودند: نه، وليكن خصوص اوصياى من از اهل‏بيت من مى‏باشند كه اوّل آنان برادرم و وزيرم و خليفه‏ام در ميان اُمّتم و ولىّ هر مؤمن پس از من است، اوست اوّل آنها، و پس از آن پسرم حسن (و سپس پسرم حُسَين) و سپس نه نفر از اولاد حسين يكى پس از ديگرى تا همگى بر من در حوض كوثر وارد گردند. اينها شهيدان و گواهان و حاضران و ناظران خدا هستند در زمين خدا، و حجّت‏هاى او هستند برخلائق خدا و گنجينه داران علم او و معدنهاى حكمت او مى‏باشند. كسى كه ايشان را اطاعت كند خدا را اطاعت كرده است و كسى كه عصيان ايشان را كند خدا را عصيان كرده است.»

15ـ أيّهَا النّاسُ! ألَسْتُ أوْلَى بِكُمْ مِنْ أنْفُسِكُمْ؟! قَالُوا: بَلَى! قَالَ : فَإنّى كَائِنٌ لَكُمْ عَلَى الْحَوْضِ فَرَطاً وَ سَائِلُكُمْ عَنِ اثنَيْنِ: عَنِ الْقُرآنِ وَ عَنْ عِتْرَتِى! ⁽⁸⁹⁾

16ـ أيّهَا النّاسُ! إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى، فَإنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ‏الْحَوْضَ. نَبّأنِى بِذَلِكَ اللّطِيفُ الْخَبِيرُ. ثُمّ أخذَ بِيَدِ عَلىّ‏عليه السلام فَقَالَ: مَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِىّ مَوْلاَهُ. ⁽⁹⁰⁾ ، ⁽⁹¹⁾

دوم: حديث ثَقَلين به روايت فاطمه زهرا عليها سلام‏الله:

17ـ قَالَتْ سَمِعْتُ أبِى‏صلى الله عليه وآله فِى مَرَضِهِ الّذِى قُبِضَ فِيهِ يَقُولُ وَ قَدِ امْتَلَأتِ الْحُجْرَةُ مِنْ أصْحَابِهِ: أيّهَا النّاسُ! يُوشِكُ أنْ اُقْبَضَ قَبْضاً سَرِيعاً وَ قَدْ قَدّمْتُ إلَيْكُمُ الْقَوْلَ مَعْذِرَةً إلَيْكُمْ، ألاَ إنّى مُخَلّفٌ فِيكُمْ كِتَابَ رَبّى عَزّوَجَلّ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى!

ثُمّ أخَذَ بِيَدِ عَلِىّ فَقَالَ: هَذَا عَلِىّ مَعَ الْقُرْآنِ و الْقُرْآنُ مَعَ عَلِىّ لاَيَفْتَرِقَانِ حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ فَأسْئَلُكُمْ مَا تَخْلُفُونّى فِيهِمَا. ⁽⁹²⁾

سوم: حديث ثقلين به روايت اُمّ هانى خواهر اميرالمؤمنين عليه السلام:

18ـ فَقَالَ رَسُولُ‏اللهِ‏صلى الله عليه وآله: أيّهَا النّاسُ إنّى اُوشِكُ أنْ اُدْعَى فَأجِيبَ وَ قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِ لَنْ‏تَضِلّوا أبداً: كِتَابَ اللهِ حَبْلٌ طَرَفُهُ بِيَدِاللهِ وَ طَرَفُهُ بِأيْدِيكُمْ، وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى. اُذَكّرُكُمُ اللهَ فِى أهْلِ بَيْتِى، ألاَ إنّهُمَا لَنْ‏يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ‏الْحَوْضَ. ⁽⁹³⁾

19ـ أمّا بَعْدُ أيّهَا النّاسُ! فَإنّى مُوشِكٌ اَنْ اُدْعَى فَأُجِيبَ وَ قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَنْ‏تَضِلّوا بَعْدَهُ أبداً: كِتَابَ اللهِ طَرَفٌ بِيَدِاللهِ وَ طَرَفٌ بِأيْدِيكُمْ، وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى، ألاَ إنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ‏الْحَوْضَ. ⁽⁹⁴⁾

20ـ عين همين مضمون را با اختلاف يُوشكُ بجاى مُوشكٌ و با اضافه عبارت

اُذْكّرُكُمُ اللهَ فِى أهْلِ بَيْتِى پس از جمله وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى آورده است. ⁽⁹⁵⁾

و در حقيقت اين عبارت با عبارت «ينابيع المودّة» بجز لفظ يُوشكُ كه در آن اُوشكُ آمده است تفاوتى ندارد.

چهارم: حديث ثقلين به روايت امّ‏المؤمنين امّ سَلِمَه:

21ـ امّ سلمه گفت: رسول خداصلى الله عليه وآله دست على‏عليه السلام را در روز غدير خمّ گرفت و بلند كرد تا به قدرى كه ما سپيدى زير بغل رسول‏خدا را ديديم، آنگاه گفت: مَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِىّ مَوْلاَهُ. ثُمّ قَالَ: أيّهَا النّاسُ! إنّى مُخَلّفٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى، وَ لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. ⁽⁹⁶⁾

22ـ متن روايت وارده از فاطمه زهرا عليها السلام در مرض موت رسول خدا كه حجره مملوّ از جمعيت بود و ما در شماره 17 آورديم با سه تفاوت مختصر 1ـ اَخَذَ بِيَدِ عَلِىّ فَرَفَعَهَا 2ـ قَبْضاً سَريعاً فَيُنْطَلَقُ بِى 3ـ فَأسْألُهُمَا مَا خُلّفْتُ فِيهِمَا. ⁽⁹⁷⁾ ، ⁽⁹⁸⁾

پنجم: حديث ثقلين به روايت ابوذر غِفارى:

23ـ إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى، فَإنّهُمَا لَنْ يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ، فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا؟ ⁽⁹⁹⁾

24ـ يَا أيّهَا النّاسُ! إنّى قَدْ تَركْتُ فِيكُمْ مَا إنْ أخَذْتُمْ بِهِ لَنْ‏تَضِلّوا : كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى. ⁽¹⁰⁰⁾

25ـ مَثَلُ أهْلِ‏بَيْتِى كَمَثَلِ سَفِينَةِ نُوحٍ مَنْ رَكِبَها نَجَا، وَ مَنْ تَرَكَهَا هَلَكَ. وَ يَقُولُ: مَثَلُ أهْلِ بَيْتِى فِيكُمْ مَثَلُ بَابِ حِطّةٍ فِى بَنِى إسْرَائيلَ مَنْ دَخَلَهُ غُفِرَ لَهُ. وَ يَقُولُ: إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ مَا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِ لَنْ‏تَضِلّوا: كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِى، وَ لَنْ يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. ⁽¹⁰¹⁾ «مثل اهل بيت من، مثل كشتى نوح است كسى كه سوار شود نجات مى‏يابد، و كسى كه ترك كند هلاك مى‏شود. و مى‏گفت: مثل اهل بيت من در ميان شما مثل دَرِ حِطّه است در بنى‏اسرائيل كه هر كس از آن وارد شود آمرزيده مى‏شود. و مى‏گفت: من در ميان شما به خلافت مى‏گذارم چيزى را كه اگر بدان تمسّك جوئيد ابداً گمراه نمى‏شويد، كتاب الله و عترت من، و از هم جدا نمى‏شوند تا در حوض بر من وارد شوند.»

26ـ يَا أيّهَا النّاسُ إنّى قَدْ تَركْتُ فِيكُمْ مَا إنْ أخَذْتُمْ بِهِ لَنْ‏تَضِلّوا : كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى. ⁽¹⁰²⁾

27ـ إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى، فَإنّهّمَا لَن‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. ألاَ وَ إنّ أهْلَ بَيْتِى فِيكُمْ مَثَلُ بَابِ بَنِى إسْرَائيلَ، وَ مَثَلُ سَفِينَةِ نُوحٍ. ⁽¹⁰³⁾

28ـ إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى، فَإنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ، فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا؟! ⁽¹⁰⁴⁾ ، ⁽¹⁰⁵⁾

ششم: حديث ثقلين به روايت ابن‏عبّاس:

29ـ يَا مَعْشَرَ الْمُؤمِنِينَ! إنّ اللهَ عَزّوَجَلّ أوْحَى اِلَىّ أنّى مَقْبُوضٌ، أقُولُ لَكُمْ قَوْلاً إنْ عَمِلْتُمْ بِهِ نَجَوْتُمْ وَ إن تَرَكْتُمُوهُ هَلَكْتُمْ . إنّ أهْلَ‏بَيْتِى وَ عِتْرَتِى هُمْ خَاصّتِى وَ حَامّتِى، وَ إنّكُمْ مَسْئُولُونَ عَنِ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى، إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ‏تَضِلّوا، فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا. ⁽¹⁰⁶⁾

«اى جماعت مؤمنين! خداوند عزّوجلّ به من وحى فرستاده كه مرا مى‏گيرند و مى‏برند، من به شما گفتارى را مى‏گويم اگر بدان عمل كنيد نجات مى‏يابيد، و اگر آن را ترك نمائيد هلاك مى‏شويد! تحقيقاً اهل بيت من و عترت من آن خاصّان و اقرباى من مى‏باشند، و تحقيقاً شما مورد مؤاخذه و سؤال هستيد از دو چيز گرانقدر: كتاب خدا و عترت من، اگر بدان دو تا چنگ زنيد گمراه نمى‏شويد. پس ببينيد و بنگريد تا حقّ مرا در آن دو چگونه نگه مى‏داريد؟!»

هفتم: حديث ثقلين به روايت جابربن عبدالله انصارى:

30ـ يَا أيّهَاالنّاسُ! إنّى قَدْ تَركْتُ فِيكُمْ مَا إنْ أخَذْتُمْ بِهِ لَنْ‏تَضِلّوا بَعْدِى: كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى. ⁽¹⁰⁷⁾

31ـ أيّهَا النّاسُ! قَدْ تَركْتُ فِيكُمْ مَا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِ لَنْ‏تَضِلّوا : كِتابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى. فَلاَ تَنَافِسُوا وَ لاَتَحَاسَدُوا وَ لاَتَبَاغَضُوا وَ كُونُوا إخْوَاناً كَمَا أمَرَكُمُ اللهُ. ثُمّ اُوصِيكُمْ بِعِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى، ثُمّ اُوصِيكُمْ بِهَذَا الْحَىّ مِنَ الأنْصَارِ. ⁽¹⁰⁸⁾

32ـ أيّهَاالنّاسُ! إنّى مَسْئُولٌ وَ أنْتُمْ مَسْئُولُونَ، فَمَا أنْتُمْ قَائِلُونَ؟ ! قَالُوا: نَشْهَدُ أنّكَ بَلّغْتَ وَ أدّيْتَ! قَالَ: إنّى لَكُمْ فَرَطٌ وَ أنْتُمْ وارِدُونَ عَلَىّ الْحَوْضَ! وَ إنّى مُخَلّفٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ‏تَضِلّوا: كِتابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى، و إنّهُمَا لَنْ‏يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ.

ثُمّ قَالَ: ألَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أنّى أوْلَى بِكُمْ مِنْ أنْفُسِكُمْ؟! قَالُوا: بَلَى! فَقَالَ آخِذاً بِيَدِ عَلىّ: مَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِىّ مَوْلاَهُ. ثُمّ قَالَ: اللّهُمّ وَالِ مَنْ وَالاَهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ ⁽¹⁰⁹⁾ .

«اى مردم من مسئول هستم و شما نيز مسئول مى‏باشيد! پس چه خواهيد گفت؟! گفتند: ما شهادت مى‏دهيم كه تو تبليغ رسالات خدايت را نمودى و نصيحت كردى و اداء وظيفه نمودى! فرمود : من جلودار شما هستم كه زودتر مى‏روم، و شما در حوض وارد بر من مى‏شويد، و من به عنوان خليفه و جانشين در ميان شما مى‏گذارم دو چيز نفيس و گرانقدر را؛ اگر به آن دو چيز تمسّك جوئيد گمراه نمى‏شويد: كتاب خدا و عترتم كه اهل بيتم هستند، و حقّاً آن دو از هم جدا نمى‏شوند تا با هم بر من در حوض كوثر وارد شوند.

سپس فرمود: آيا شما اين طور نبوديد كه بدانيد ولايت من به شما از شما به شما بيشتر است؟ ! گفتند: چرا! در اين حال دست على را گرفت، فرمود: هر كس كه من مولاى او بودم پس على مولاى اوست. و پس از آن فرمود: خداوندا! در ولايت خود بگير آن كس را كه ولايت على را دارد، و دشمن بدار آن كس را كه وى را دشمن دارد!»

33ـ أمّا بَعْدُ، أيّهَا النّاسُ! فَإنّى لَأرَانِى يُوشِكُ أنْ اُدْعَى فَاُجِيبَ، وَ إنّى مَسْئُولٌ وَ أنْتُمْ مَسْئُولُونَ، فَمَا أنْتُمْ قَائِلُونَ؟! قَالُوا: نَشْهَدُ أنّكَ بَلّغْتَ الرّسَالَةَ وَ نَصَحْتَ وَ أدّيْتَ!

قَالَ: إنّنِى لَكُمْ فَرَطٌ وَ أنْتُمْ وَارِدُونَ عَلَىّ الْحَوْضَ، وَ إنّى مُخَلّفٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتابَ‏اللهِ (وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى ـ صح ظ). ⁽¹¹⁰⁾

با تأمّل در متن اين روايت روشن مى‏شود كه متن اين روايت همان متن روايت شماره 32 است كه ما از «ينابيع المودّة» آورديم، وليكن دست تحريف در روايات مناقب اهل‏بيت آن را به صورت ناقص و ابْتَر درآورده است.

ممكن است به دست سَخَاوى، ناقص رسيده باشد و ممكن است ناسخان پس از سخاوى ذيل آن را بريده و ناقص نموده باشند.

و اين متن وارد در اين روايت اخير از جهت مضمون، بهترين و عالى‏ترين مضمونى است كه در احاديث اين باب رسيده است. زيرا مى‏فرمايد: و إنّى مُخَلّفٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ «من آن دو چيز ارزشمند و پربها را به عنوان خليفه و جانشين از خود در ميان شما مى‏گذارم .» كه هم جمع ميان عبارت ثقلين نموده، و هم عبارت تخليف را كه داراى مفاد و مفهوم از خود به يادگار به عنوان خليفه باشد استعمال نموده است.

و از اين صريحتر عبارتى است كه بعداً خواهد آمد كه: إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ خَلِيفَتَيْنِ . «من در ميان شما دو جانشين از خود مى‏گذارم و مى‏روم.» ⁽¹¹¹⁾

روايت شماره 30 را كه از جابر آورديم، با همان عبارت و متن را بدون كلمه بَعْدى در «كنْزُ العمّال»، ⁽¹¹²⁾ و «جامع الاُصول»، ⁽¹¹³⁾ و «مصابيح السّنّة» ⁽¹¹⁴⁾ و «استجلاب ارتقاء الغُرَف»، ⁽¹¹⁵⁾ و «نَظْمُ دُرَر السّمْطَيْن» ⁽¹¹⁶⁾ آورده‏است و با عبارت:

34ـ إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ مَا إنْ أخَذْتُمْ بِهِ لَنْ‏تَضِلّوا: كِتَابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى و با اضافه عبارت فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا ⁽¹¹⁷⁾ در كتاب «شفا» آورده است.

35ـ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَنْ‏تَضِلّوا إنِ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ: كِتَابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى. ⁽¹¹⁸⁾ ، ⁽¹¹⁹⁾

هشتم: حديث ثقلين به روايت حُذَيْفَةُ بْنُ يَمان:

36ـ معَاشِرَ أصْحَابِى! اُوصيكُم بِتَقْوَى اللهِ وَ الْعَمَلِ بِطَاعَتِهِ، وَ إنّى اُدْعَى فَاُجِيبُ، وَ إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى، إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهَا ⁽¹²⁰⁾ لَنْ‏تَضِلّوا، و إنّهُمَا لَنْ‏يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ؛ فتَعلّمُوا مِنْهُمْ وَ لاَ تُعَلّمُوهُمْ فَإنّهُمْ أعْلَمُ مِنْكُمْ ⁽¹²¹⁾ ، ⁽¹²²⁾ .

به امامت رسول خداصلى الله عليه وآله نمازظهر را انجام داديم، سپس با صورت مبارك خود به جانب ما روكرد و فرمود: «اى جماعت اصحاب من، من شما را به تقواى خداوند و عمل به طاعت او وصيّت مى‏نمايم، و من دعوت مى‏شوم و اجابت دعوت مى‏كنم، و من در ميان شما دو امر ارزشمند و ذيقيمت را باقى مى‏گذارم: كتاب خدا و عترتم كه اهل‏بيتم مى‏باشند؛ اگر شما به اهل‏بيت من متمسّك شويد هيچ وقت گمراه نمى‏گرديد و تحقيقاً آن دو از هم جدا نمى‏شوند تا بر من در حوض وارد آيند. شما از ايشان يادبگيريد و ايشان را ياد ندهيد، زيرا آنها از شما عالم‏تر مى‏باشند.»

عجيب است در اين حديث مى‏گويد: اگر شما به اهل البيت متمسّك شويد گمراه نمى‏شويد در مقابل بقيّه احاديث كه تمسّك به هر دو را توصيه مى‏كند، و سرّش آن است كه كسى كه به عترت تمسّك جويد تحقيقاً به كتاب‏الله تمسّك جسته است.

نهم: حديث ثَقَلَيْن به روايت حُذَيْفَةُ بنُ اُسَيْدٍ الغِفارى ⁽¹²³⁾ :

37ـ يَا أيّهَاالنّاسُ! إنّى قَدْ نَبّأنِى اللّطِيفُ الْخَبِيرُ أنّهُ لَنْ‏يُعَمّرَ نَبِىّ إلاّ نِصْفَ عُمْرِ الّذِى يَليِهِ مِنْ قَبْلِهِ. وَ إنّى يُوشِكُ أنْ اُدْعَى فَاُجِيبَ، وَ إنّى مَسْئولٌ وَ أنْتُمْ مَسْئُولُونَ، فَمَاذَا أنْتُمْ قَائِلُونَ؟ «اى مردم، پروردگار لطيف خبير مرا آگاه كرده است كه هيچ پيغمبرى عمر نمى‏كند مگر به مقدار نصف عمر پيغمبرى كه قبل از او بوده است. و نزديك است كه من خوانده شوم واجابت نمايم، و من مورد بازخواست و سؤال قرار مى‏گيرم از اعمالى كه انجام داده‏ام و شما نيز مورد بازخواست و سؤال قرار مى‏گيريد، و در هنگام بازپرسى شما درباره من چه خواهيد گفت؟ !

قَالُوا: نَشْهَدُ أنّكَ قَدْ بَلّغْتَ وَ جَاهَدْتَ وَ نَصَحْتَ! «گفتند: شهادت مى‏دهيم كه تو تبليغ كردى و جهاد نمودى و نصيحت و خيرخواهى نمودى!»

قَالَ: ألَيْسَ تَشْهَدُونَ أنْ لاَ إلَهَ إلاّ اللهُ، وَ أنّ مُحمّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، وَ أنّ جَنّتَهُ حَقّ، وَ نَارَهُ حَقّ، وَ أنّ الْمَوْتَ‏حَقّ وَ أنّ الْبَعْثَ حقّ بَعْدَالْمَوْتِ، وَ أنّ السّاعَةَ آتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيهَا، وَ أنّ اللهَ يَبْعَثُ مَنْ فِى الْقُبُورِ؟! «فرمود: آيا شما اين طور نيستيد كه شهادت دهيد خداوند واحد است و معبودى غير از او نيست، و محمّد بنده او و رسول اوست، و اينكه بهشت او حقّ است، و آتش او حقّ است، و اينكه مرگ حقّ است، و اينكه بعث پس از مرگ حقّ است، و اينكه ساعت قيامت آمدنى است بدون شكّ، و اينكه خداوند برمى‏انگيزاند كسانى را كه در ميان قبرها هستند؟!»

يَا أيّهَا النّاسُ! إنّ اللهَ مَوْلاَىَ وَ أنَا مَوْلَى الْمُؤمِنينَ أوْلَى بِهِمْ مِنْ أنْفُسِهِمْ، فَمَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَهَذَا مَوْلاَهُ ـ يَعْنِى عَلِيّاً ـ اللّهُمّ وَالِ مَنْ وَالاَهُ، وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ. «اى مردم! به‏درستى كه خداوند مولاى من است و من مولاى مؤمنين مى‏باشم كه اختيار ولايت من به آنها از اختيار و ولايت آنها به خودشان شديدتر است. بنابر اين هركس كه من مولاى او هستم پس اين مولاى اوست ـ و از لفظ اين، على مقصودش بود ـ خداوندا ولايت كسى را داشته باش كه او ولايت على را دارد، و دشمن بدار كسى را كه على را دشمن بدارد!»

يَا أيّهَا النّاسُ! إنّى فَرَطُكُمْ وَ إنّكُمْ وَارِدُونَ عَلَىّ الْحَوْضَ، أعْرَضُ مَا بَيْنَ بُصْرَى إلَى صَنْعَاءَ، فِيهِ عَدَدَ النّجُومِ قِدْحَانٌ مِنْ فِضّةٍ، وَ إنّى سَائِلُكُمْ حِينَ تَرِدُونَ عَلَىّ عَنِ الثّقَلَيْنِ، فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا، الثّقَلُ الأكْبَرُ كِتَابُ‏اللهِ عَزّوَجَلّ ـ سَبَبٌ طَرَفُهُ بِيَدِاللهِ وَ طَرَفُهُ بِأيْدِيكُمْ، فَاسْتَمْسِكُوا بِهِ لاَتَضِلّوا وَ لاَ تُبَدّلُواـ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى فَإنّهُ قَدْ نَبّأنِىَ اللّطِيفُ الْخَبِيرُ أنّهُمَا لَنْ‏يَنْقَضِيَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. ⁽¹²⁴⁾

«اى مردم! من به عنوان عَلَم هدايت پيشدارم و جلوى شما مى‏روم، و شما بر من در حوض وارد مى‏شويد! حوضى است كه مساحتش به قدر فاصله صنعاء در يَمَن و بُصْرى در شام است، در آن حوض قدحهائى از نقره به اندازه ستارگان آسمان است. و چون شما در آنجا بر من وارد شويد من از شما راجع به ثَقَلَين (دو چيز نفيس و گرانقدر) پرسش مى‏كنم، پس شما بنگريد تا چگونه حقّ خلافت مرا در آن دو چيز بجاى مى‏آوريد؟! ثَقَل بزرگتر كتاب‏الله است عزّوجلّ، واسطه سببى است كه يك جانبش به دست خداست و جانب دگرش به دست شماست! شما بدان بايد تمسّك كنيد تا گمراه نشويد و تغيير و تبديل در آن ننمائيد! و ديگر عترت من اهل‏بيت من است . چون خداوند لطيف خبير مرا آگاه كرده است كه آندو سپرى نمى‏شوند تا در حوض بر من وارد شوند.»

بايد دانست كه اين حديث شريف را جمعى از اكابر علماى عامّه در كتب خود به همين عبارات مرقوم تخريج نموده‏اند، از جمله ابن‏عساكر كه درباره او گويند احاديث خود را از يكهزار و سيصد شيخ، و هشتاد و اندى شيخه أخذ كرده است، و اين حديث را از وى ابن كثير در تاريخش در محلّ ذكر حديث تخريج كرده است. ⁽¹²⁵⁾

و از جمله شمس‏الدّين سخاوى در كتاب «استجلاب ارتقاء الغُرَف» ⁽¹²⁶⁾ و از جمله «نورالدين سمهودى» در كتاب «جَوَاهِرُ الْعِقدَين» ⁽¹²⁷⁾ و از جمله شيخ سليمان قُندوزى در كتاب «ينابيع الموَدّة» ⁽¹²⁸⁾ مى‏باشند، و شيخ الاسلام حمّوئى در «فرائدالسّمطين» آورده است. ⁽¹²⁹⁾

و نيز بايد دانست كه ابوموسى مَداينى صاحب «سِيَرُالصّحابَة» حديث ثَقَلَيْن را در كتاب خود با سند متّصل از ابوطفيل، از حذيفة بن اُسَيْد فزارى، روايت كرده‏است و در اين حديث زياده‏هائى كه در روايت «كنزالعمّال» است كه ما به شماره 37 آورديم نيست. امّا در «غاية المرام» ص 214 حديث شماره 19 از طريق عامّه كاملاً وجود دارد و ما به جهت عدم تطويل از ذكر آن خوددارى مى‏كنيم و فقط به ذكر جملات ذيل آن اكتفا مى‏نمائيم و آن اين عبارت است:

38ـ ألاَ وَ إنّى سَائِلُكُمْ حِينَ تَنْزِلُونَ عَلَىّ عَنِ الثّقَلَيْنِ! فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا حِينَ تَلْقَوْنّى؟! قَالُوا: وَ مَا الثّقَلاَنِ يَا رَسُولَ اللهِ؟!

قَالَ: الثّقَلُ الأكْبَرُ كِتَابُ اللهِ ـ سَبَبٌ طَرَفُهُ بِيَدِاللهِ و طَرَفُهُ بِأيْدِيكُمْ، فَاسْتَمْسِكُوا بِهِ وَ لاَتَضِلّوا وَ لاَ تُبَدّلُوا ـ وَ الثّقَلُ الأصْغَرُ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى.

قَدْ نَبّأنِى اللّطِيفُ الْخَبِيرُ إنّهُمَا لَنْ‏يَفْتَرِقَا حَتّى يَلْقَيَانّى. وَ سَألْتُ رَبّى لَهُمَا ذَلِكَ فَأعْطَانِى. لاَ تُسَابِقُوهُمْ فَتَهْلِكُوا، وَ لاَ تُقْصِرُوا عَنْهُمْ فَتَهْلِكُوا، وَلاَتُعَلّمُوهُمْ فَهُمْ اَعْلَمُ مِنْكُمْ . ⁽¹³⁰⁾

39ـأيَهّا النّاسُ ! إنّ اللهَ مَوْلاَىَ وَ أنَا أوْلَى بِكُمْ مِنْ أنْفُسِكُمْ. ألاَ وَ مَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَهَذَا مَوْلاَهُ ـ وَ أخَذَ بِيَدِ عَلِىّ فَرَفَعَهَا حَتّى عَرَفَهُ الْقَوْمُ أجْمَعُونَ ثُمّ قَالَ: ـ اللّهُمّ وَالِ مَنْ وَالاَهُ، وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ.

ثُمّ قَالَ: وَ إنّى سَائِلُكُمْ حينَ تَرِدُونَ عَلَىّ الْحَوْضَ عَنِ الثّقَلَيْنِ ! فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا؟! قَالُوا: وَ مَا الثّقَلاَنِ؟!

قَالَ: الثّقَلُ الأكْبَرُ كِتَابُ اللهِ ـ سَبَبٌ طَرَفُهُ بِيَدِاللهِ وَ طَرَفُهُ بِأيْدِيكُمْ ـ وَ الأصَغَرُ عِتْرَتِى. وَ قَدْ نَبّأنِىَ اللّطِيفُ الخَبِيرُ أنْ لاَيَفْتَرِقَا حَتّى يَلْقَيَانّى. سَألْتُ ربّى لَهُمْ ذَلِكَ فَأعطَانِى. فَلاَتَسْبِقُوهُمْ فَتَهْلِكُوا، وَ لاَ تُعَلّمُوهُمْ فَإنّهُمْ أعْلَمُ مِنْكُمْ. ⁽¹³¹⁾

با اندك توجّهى به مضمون اين احاديث وارده از حُذَيفة بن اُسَيْد روشن مى‏گردد كه روايت او يكى بيشتر نبوده است و همان قضيّه غدير خمّ را بيان مى‏كند بالأخص كه راوى روايت از او يكى بيش نيست و آن ابُوطُفَيْل عَامِر بْنُ وَاثِلَة مى‏باشد، و اين روايت همان است كه مداينى در كتاب «سِيَرُ الصّحابة» آورده است و «غاية المرام» از او به طور تفصيل نقل كرده است، امّا دست تحريف و تبديل آن را به صورتهاى فوق به اختصار درآورده است و اصل آن با حديث وارده از زيدبن ارقم كه مفصّل است در نهايتِ شباهت است.

دهم: حديث ثقلين به روايت ابورافع غلام رسول الله‏صلى الله عليه وآله:

بايد دانست كه علاّمه بزرگ ميرسيّد حامدحسين هندى ـ اعلى الله تعالى مقامه الشّريف ـ حديث ثقلين را به روايت ابُورافِع در سه جاى از كتاب شريف «عبقات الأنوار» ذكر كرده‏است كه از جهت مضمون و عبارت كاملاً مانند همديگرند و هر سه روايت با تخريج ابن‏عُقْدَه مى‏باشد در كتاب «موالاتِ» خود.

در دو جا بيان تخريج ابن‏عقده را از طريق محمّدبن عُبَيْدالله (عبدالله)بن أبى رافع، از جدّش ابورافع غلام رسول خداصلى الله عليه وآله مى‏نمايد، ⁽¹³²⁾ و در يك جا از طريق سعدبن طَريف از اصبغ بن نباته از ابوذر و از ابورافع ⁽¹³³⁾ ، و متن روايت اين طور است:

40ـ قَالَ: لَمّا نَزَلَ رَسُولُ اللهِ ـ صلّى الله عليه (و آله) و سلّم وَ رَضِىَ عَنهُ ـ عِنْدَ غَدِيرِ خُمّ مَصْدَرِهِ مِنْ حِجّةِ الْوَداعِ قَامَ خَطِيباً بِالنّاسِ بِالْهَاجِرَةِ فَقَالَ:

أيّهَا النّاسُ إنّى تَرَكْتُ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: الثّقَلُ الأكْبَرُ وَ الثّقَلُ الأصْغَرُ، فَأمّا الثّقَلُ الأكْبَرُ فَبِيَدِاللهِ طَرَفُهُ و الطّرَفُ الآخَرُ بِأيْدِيكُمْ وَ هُوَ كِتَابُ اللهِ ، فَإنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِ فَلَنْ‏تَضِلّوا و لَنْ‏تَذِلّوا (تَزِلّوا) أبَداً. و أمّا الثّقَلُ الأصْغَرُ فَعِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى.

اِنّ اللهَ هُوَ الْخَبيرُ أخْبَرَنِى أنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ، وَ سَألْتُهُ ذَلِكَ لَهُمَا. وَ الْحَوْضُ عَرْضُهُ مَا بَيْنَ بُصْرَى وَ صَنْعَاءَ، فِيهِ مِنَ الآنِيَةِ عَدَدَ الْكَوَاكِبِ. وَ اللهُ سَائِلُكُمْ كَيْفَ خَلَفْتُمُونّى فِى كِتَابِهِ وَ أهْلِ بَيْتِى ـ الحديث.

و ايضاً با همين عبارت، شيخ عبيدالله الآمر تسرّى هندى از ابن‏عقده تخريج نموده است . ⁽¹³⁴⁾

و امّا شيخ سليمان قُندوزى در «ينابيع المودّة» با تخريج ابن‏عقده از طريق سعدبن ظريف از اصْبغ بن نُبَاته از اميرالمؤمنين‏عليه السلام، و از ابورافع به همين عبارت آورده است. و امّا با تخريج ابن‏عقده از طريق محمّدبن عبدالله بن ابى‏رافع از پدرش از جدّش، و از ابوهريره به لفظ ذيل آورده است:

41ـ إنّى خَلّفْتُ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ‏تَضِلّوا أبَداً : كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى، وَ لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. ⁽¹³⁵⁾ و با ملاحظه متن اين روايت، از طريق محمّدبن عبدالله بن ابى رافع كه ما ذكر كرديم، معلوم مى‏شود: در اين طريق كه به دست شيخ الاسلام قندوزى رسيده است، چقدر تحريف به عمل آمده و تا چه حدّ روايت را ناقص نقل كرده‏اند!

يازدهم: حديث ثقلين به روايت زيدبن ثابت:

42ـ إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللهِ وَ أهْلَ بَيْتِى، وَ إنّهُمَا لَنْ‏يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدا عَلَىّ الْحَوْضَ. ⁽¹³⁶⁾

43ـ قَالَ رَسُولُ‏اللهِ‏صلى الله عليه وآله: إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ خَلِيفَتَيْنِ: كِتَابَ‏اللهِ ـ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مَا بَيْنَ السّماءِ وَ الأرْضِ ـ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى، وَ إنّهُمَا لَنْ‏يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدا عَلَىّ الْحَوْضَ. ⁽¹³⁷⁾ ، ⁽¹³⁸⁾

44ـ إنّى لَكُمْ فَرَطٌ، وَ إنّكُمْ وَارِدُونَ عَلَىّ الْحَوْضَ، عَرْضُهُ مَا بَيْنَ صَنْعَاءَ إلَى بُصْرَى، فِيهِ عَدَدَ الْكَوَاكِبِ مِنْ قِدْحَانِ الذّهَبِ وَ الْفِضّةِ .

فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِى الثّقَلاَنِ؟! قَيلَ: وَ مَا الثّقَلانِ يَا رَسُولَ‏اللهِ؟ !

قَالَ: الأكْبَرُ كِتَابُ اللهِ، سَبَبٌ طَرَفُهُ بِيَداللهِ وَ طَرَفَهُ بِأيْدِيكُمْ، فَتَمَسّكُوا بِهِ لَنْ‏تَزِلّوا و لاَتَضِلّوا؛ وَ الأصْغَرُ عِتْرَتِى. وَ إنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. وَ سَأَلْتُ لَهُمَا ذلِكَ رَبّى، وَ لا تَقَدّمُوهُمَا فَتَهْلِكُوا، وَ لاَ تُعَلّمُوهُمَا فَإنّهُمَا اَعْلَمُ مِنْكُمْ . ⁽¹³⁹⁾

45ـ إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ مَا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِ بَعْدِى لَنْ‏تَضِلّوا: كِتَابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى، وَ إنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلىّ الْحَوْضَ . ⁽¹⁴⁰⁾

حمّوئى در «فرائد السّمطين» از طريق متّصل ابوجعفر ابن بابويه، اين حديث را از زيدبن ثابت بدين عبارت روايت كرده است كه او گفت:

46ـ قَالَ النّبِىّ‏صلى الله عليه وآله: إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللهِ عَزّوجَلّ وَ عِتْرَتى أهْلَ بَيتِى. ألاَ وَ هُمَا الْخَلِيفَتَانِ مِنْ بَعْدِى، وَ لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدا عَلَىّ الْحَوْضَ. ⁽¹⁴¹⁾ «پيغمبر اكرم‏صلى الله عليه وآله فرمودند: من باقى گذارنده دو چيز نفيس در ميان شما هستم : كتاب خداوند عزّوجلّ، و عترتم كه اهل بيت من مى‏باشند. آگاه باشيد كه آن دو تا، دو جانشين و خليفه پس از من هستند و ابداً تفرق پيدا نمى‏كنند، تا بر من در حوض كوثر فرود آيند.»

اين حديث از جهت متن و مضمون عبارت عالى‏ترين و رشيق‏ترين حديثى است كه در اين باب آمده است، زيرا اوّلاً با لفظ تاركٌ فِيكمُ الثّقَلَيْنِ، و ثانياً با لفظ ألاَ وَ هُمَا الْخَليفَتان مِنْ بَعْدى با اصرح عبارات و أوضح دلالات به يگانه خليفه و جانشين خود تصريح فرموده است و حتّى صراحت اين حديث از صراحت دو حديث سابق الذكر: إنّى مُخَلّفٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ، وَ إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ خَلِيفَتَيْنِ بيشتر است.

دوازدهم: حديث ثَقَليْن به روايت ابوسعيد خُدْرى:

طرق و مضامين روايات وارده از ابوسعيد خُدْرى بسياراست. ابراهيم بن محمّد حمّوئى در «فرائد السّمْطَيْن» سه روايت از او نقل مى‏كند.

أوّل با سند متّصل خود از عَطيّه عوفى از او كه گفت:

47ـ قَالَ رَسُولُ‏اللهِ صلى الله عليه وآله: إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ أمْرَيْنِ، أحَدُهُمَا أطْوَلُ مِنَ الْآخَرِ: كِتَابَ اللهِ ـ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ‏السّمَاءِ إلَى الأرْضِ، طَرَفٌ بِيَدِاللهِ ـ وَ عِتْرَتِى. ألاَ وَ إنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. فَقُلْتُ: مَنْ عِتْرَتُهُ؟ قَالَ: أهْلُ بَيْتِهِ. ⁽¹⁴²⁾ عطيّه كه راوى روايت است مى‏گويد: «من از ابوسعيد پرسيدم: عترت او كيانند؟! گفت: اهل‏بيت او.»

دوم نيز با سند متّصل خود از ابوسعيد روايت مى‏كند كه گفت:

48ـ قَالَ رَسُولُ‏اللهِ‏صلى الله عليه وآله: إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ، أحَدُهُمَا أكْبَرُ مِنَ الْآخَرِ: كِتَابَ اللهِـ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ‏السّمَاءِ إلَى الْأرْضِ ـ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى، وَ إنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ . ⁽¹⁴³⁾

اين حديث را عبدالله بن احمد حنبل با سند متّصل خود از ابواسرائيل از عطيّه از ابوسعيد در «مسند» احمد حنبل روايت مى‏كند. ⁽¹⁴⁴⁾

و طبرانى در «معجم صغير» خود با سند متّصل از كثير النّواء از عطيّه از ابوسعيد روايت مى‏كند. ⁽¹⁴⁵⁾ و گفته است: از كثير النّواء غير از مسعودى روايت نكرده است.

و ابونُعَيْم اصفهانى در كتاب «مَنْقَبَةُ الْمُطَهّرين» از زيدبن ارقم و ابوسعيد خدرى روايت مى‏كند و در آخرش دارد: فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا؟! ⁽¹⁴⁶⁾

سوم نيز از شيخه صالحه زينب دختر قاضى عمادالدين أبوصالح نصر بن عبدالرزّاق، با سند متّصل خود از محمّدبن طلحه از اعمش از ابوسعيد روايت مى‏كند كه:

49ـ قَالَ رَسُولُ‏اللهِ‏صلى الله عليه وآله: إنّى اُوشِكُ أنْ اُدْعَى فَاُجِيبَ، وَ إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ‏اللهِ عَزّوجَلّ [حَبْلٌ‏] مَمْدُودٌ مِنَ‏السّمَاءِ إلَى الأرْضِ، وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى، وَ إنّ اللّطِيفَ الْخَبِيرَ أخْبَرَ[نِى‏] أنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا ⁽¹⁴⁷⁾ حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. فَانْظُرُوا مَا تَخَلُفُونّى فِيهِمَا؟ ⁽¹⁴⁸⁾

اين روايت را ابن مغازلى با سند متّصل خود از محمّدبن طلحه از عطيّه از ابوسعيد روايت كرده است ⁽¹⁴⁹⁾ ، و ايضاً احمد حنبل ⁽¹⁵⁰⁾ و ابن سعد كاتبِ واقدى ⁽¹⁵¹⁾ و «غاية المرام» از سَمْعانى در كتاب «فضائل الصّحابة»، ⁽¹⁵²⁾ و نورالدّين سَمْهودى در «جواهرالعِقْدَيْن»، ⁽¹⁵³⁾ و شمس‏الدين سخاوى در «استجلاب ارتقاءالغرف»، ⁽¹⁵⁴⁾ و سيوطى در «احياء الميّت بفضائل اهل البَيت،» ⁽¹⁵⁵⁾ و ابُونُعَيْم در «منقبة المطهّرين»، ⁽¹⁵⁶⁾ و طبرى در «تاريخ» ⁽¹⁵⁷⁾ و قُنْدُوزى در «ينابيع المودّة» ⁽¹⁵⁸⁾ آورده‏اند.

ملاّ على متّقى هندى در «كنزالعمّال» از ابوسعيد خدرى چهار روايت آورده است: اوّل:

50ـ إنّى اُوشِكُ أنْ اُدْعَى فَاُجِيبَ، وَ إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِى؛ كِتَابُ اللهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ‏السّمَاءِ إلَى الأرْضِ، وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى. وَ إنّ اللّطِيفَ الْخَبِيرَ خَبّرَنِى أنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ . فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخَلُفُونّى فِيهِمَا؟

اين حديث را از «مُسنَد» ابن ابى شيبة، و ابن سعد، و احمدبن حَنْبل و ابويعلَى از ابوسعيد روايت كرده است ⁽¹⁵⁹⁾ و علّامه آية الله ميرحامد حسين فرموده است: احمدبن فضل بن محمّد با كثير در كتاب «وسيلة المآل» گفته است: اين حديث را احمد در «مسند» و طبرانى در «أوسط» و ابويعلَى و غيرهم تخريج نموده‏اند و در سندش بأسى نيست. ⁽¹⁶⁰⁾ و در «غاية المرام» به عين عبارت فوق از سمعانى در «فضائل الصّحابة» روايت كرده است ⁽¹⁶¹⁾ .

و سيوطى در كتاب «احياءُ الْمَيّت» به عبارت زير روايت نموده است:

51ـ إنّى اُوشِكُ أنْ اُدْعَى فَاُجِيبَ، وَ إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى‏أهْلَ‏بَيْتِى، وَ إنّ اللّطِيفَ الْخَبِيرَ خَبّرَنِى أنّهُمَا لَنْ‏يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدا عَلَىّ الْحَوْضَ. فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخَلُفُونّى فِيهِمَا؟ ⁽¹⁶²⁾

دوم:

52ـ كَأنّى قَدْ دُعِيتُ فَأجَبْتُ، إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ‏اللهِ، حَبْلٌ مَمْدُودٌ مَا بَيْنَ السّمَاءِ وَ الأرْضِ، وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى، وَ إنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخَلُفُونّى فِيهِمَا؟! آنگاه ملّاعلى گفته است: اين حديث را ابويعلى و طبرانى از ابوسعيد روايت نموده‏اند. ⁽¹⁶³⁾

و أيضاً اين حديث را ميرزا محمّد بدخشانى در كتاب «مفتاح النّجا» با تخريج أبويعلى و طبرانى در «معجم كبير» خود از أبوسعيد خُدْرى روايت نموده است. ⁽¹⁶⁴⁾

سوم:

53ـ يَا أيّهَا النّاسُ إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ مَا إنْ أخَذْتُمْ بِهِ لَنْ‏تَضِلّوا بَعْدِى: أمْرَيْنِ، أحَدُهُمَا أكْبَرُ مِنْ الآخَرِ: كِتَابَ اللهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مَا بَيْنَ‏السّمَاءِ وَ الأرْضِ، وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى. وَ إنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. ملاّعلى متّقى در اينجا گفته است: اين حديث را ابويعلى و طبرانى از ابوسعيد تخريج نموده‏اند. ⁽¹⁶⁵⁾

بارى اين حديث را سيوطى در «الدّرّالمنثور» ⁽¹⁶⁶⁾ و طبرانى در «معجم كبير» ⁽¹⁶⁷⁾ و علاّمه ميرزا محمّد بدخشانى در «مفتاح النّجا» ⁽¹⁶⁸⁾ و ابن كثير دمشقى در «تاريخ» ⁽¹⁶⁹⁾ و ترمذى در «صحيح» ⁽¹⁷⁰⁾ آورده‏اند.

چهارم:

54ـ إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ مَا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِ لَنْ‏تَضِلّوا بَعْدهُ: كِتَابَ اللهِ ـ سَبَبٌ طَرَفُهُ بِيَدِ اللهِ وَ طَرَفَهُ بِأيْدِيكُمْ ـ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى. وَ إنّهُمَا لَنْ‏يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. ملّاعلى گفته است: اين حديث را باوردى از ابوسعيد تخريج نموده است. ⁽¹⁷¹⁾

روايت ابوجعفر محمّد بن جرير طبرى بنا به گفته علّامه ميرحامد حسين از روايت «كنزالعمّال» بدين گونه است:

55ـ كَأنْ (كَأنّى ظ) قَدْ دُعِيتُ فَأجَبْتُ (و ظ) إنّى قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ، أحَدُهُمَا أكْبَرُ مِنَ الآخَرِ: كِتَابَ اللهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السّمَاءِ إلَى الأرْضِ، وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى. فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا؟! فَإنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. ⁽¹⁷²⁾

عبدالله بن احمد بن حنبل در «مسند» پدرش روايتى را از او بدين عبارت روايت مى‏كند از ابوسعيد خدرى كه:

56ـ قَالَ رَسُولُ‏اللهِ‏صلى الله عليه وآله : إنّى قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ، أحَدُهُمَا أكْبَرُ مِنَ الْآخَرِ: كِتَابَ اللهِ عَزّوَجلّ ـ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ‏السّمَاءِ إلَى الأرْضِ ـ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى. ألاَ إنّهُمَا لَنْ‏يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. ⁽¹⁷³⁾

و ايضاً عبدالله بن احمد بن حنبل حديث ديگرى از پدرش با سند متّصل به ابوسعيد خُدْرى روايت مى‏نمايد كه:

57ـ قَالَ رَسُولُ‏اللهِ‏صلى الله عليه وآله: إنّى قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ ـ مَا إنْ أخَذْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلّوا بَعْدِى ـ: الثّقَلَيْنِ، أحَدُهُمَا أكْبَرُ مِنْ الآخَرِ : كِتَابَ اللهِ ـ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السّمَاءِ إلَى الأرْضِ ـ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى . ألاَ وَ إنّهُمَا لَنْ‏يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. ⁽¹⁷⁴⁾

و ابواسحق أحمدبن محمّد بن ابراهيم ثَعْلَبى در تفسير خود كه معروف است به «الْكَشْفُ وَالْبَيَان عَنْ تَفْسِيرِ الْقُرآن» در تفسير آيه وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعاً گفته است: حديث كرد براى ما حسن بن محمّد ابن حبيب مفسّر، كه او گفت: من در كتاب جدّم كه به خطّ او بود يافتم كه حديث كرد براى ما احمد بن احجم قاضى مرفدى (مرندى ظ) كه او گفت: حديث كرد براى ما فضل‏بن موسى شيبانى كه گفت: حديث كرد براى ما عبدالملك بن ابى سليمان از عطيّه عوفى از ابى سعيد خُدْرى كه:

58ـ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ‏صلى الله عليه وآله: يَقُولُ: يَا أيَهّا النّاسُ اِنّى قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ خَلِيفَتَيْنِ إنْ أخَذْتُمْ بِهِمَا لَنْ‏تَضِلّوا بَعْدِى، أحَدُهُمَا أكْبَرُ مِنَ الآخَرِ: كِتَابَ اللهِ ـ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السّمَاءِ إلَى الأرْضِ ـ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى. ألاَ وَ إنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. ⁽¹⁷⁵⁾

شيخ الاسلام قندوزى حنفى در «ينابيع المودّة» اين حديث را از تفسير ثعلبى از عطيّه از ابوسعيد روايت مى‏كند با سه تفاوت در لفظ، اوّلاً يا در أيّها النّاس نيست. ثانياً به جاى خليفتين، ثقلين آورده است. ثالثاً لفظ بَعْدى پس از كلمه لن‏تضِلّوا در آن نمى‏باشد . ⁽¹⁷⁶⁾ ، ⁽¹⁷⁷⁾

و ايضاً قندوزى روايتى ديگر را از تفسير ثعلبى با سند متّصل خود از عطيّه از ابوسعيد بدين مضمون نقل مى‏كند:

59ـ قَالَ رَسُولُ اللهِ‏صلى الله عليه وآله: إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ مَا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِ لَنْ‏تَضِلّوا بَعْدِى، أحَدُهُمَا أعْظَمُ مِنَ الآخَرِ: كِتَابَ اللهِ ـ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السّمَاءِ إلَى الأرْضِ ـ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى، وَ لَنْ‏يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. فَانْظُرُوا كَيْفَ تُخْلُفُونّى فِيهِمَا؟ ⁽¹⁷⁸⁾

قندوزى روايت ديگرى را از «مسند» احمد حنبل با سند متّصلش به ابوسعيد بدين مضمون روايت مى‏كند كه او گفت:

60ـ قَالَ رَسُولُ اللهِ‏صلى الله عليه وآله: إنّى اُوشِكُ أنْ اُدْعَى فَاُجِيبَ، وَ إنّى قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِ لَنْ‏تَضِلّوا: الثّقَلَيْنِ، أحَدُهُمَا أكْبَرُ مِنْ الآخَرِ، أمّا الأكْبَرُ كِتَابُ اللهِ ـ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السّمَاءِ إلَى الأرْضِ ـ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى. ألاَ إنّهُمَا لَنْ‏يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. ⁽¹⁷⁹⁾

ابن نمير مى‏گويد: بعضى از اصحاب ما مى‏گويند: رسول خدا فرمود: اُنْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا؟! ⁽¹⁸⁰⁾

قندوزى از عبدالله‏بن احمدبن حنبل در «زيادات مسند» احمد با سند متّصل از ابوسعيد خدرى روايت مى‏كند كه او گفت:

61ـ قَالَ رَسُولُ اللهِ‏صلى الله عليه وآله: إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللهِ ـ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مَا بَيْنَ السّمَاءِ وَ الأرْضِ ـ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى . وَ إنّهُمَا لَنْ‏يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. ⁽¹⁸¹⁾

علاّمه شمس‏الدين سخاوى حديث ثقلين را از جمعى از صحابه و تابعين با الفاظ مختلفه و اسانيد متفاوته جمع كرده است، از جمله در حديث مُناشده اميرالمؤمنين‏عليه السلام با آن قوم كه برخيزيد و شهادت دهيد! و شهادت ندهد مگر كسى كه گوشش شنيده و در خاطرش محفوظ مانده است! و هفده نفر برخاستند و شهادت دادند و از جمله ايشان ابوسعيد خدرى بود كه در ضمن بيان خطبه غديرخم گفتند:

62ـ ثّمَ قَالَ: أيّهَا النّاسُ! إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى، فَإنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ . نَبّأنِى بِذَلِكَ اللّطِيفُ الْخَبِيرُ. ⁽¹⁸²⁾

و علاّمه آية الله ميرحامد حسين هندى در ترجمه أحوال طَبَرانى گويد: و نيز طبرانى در «معجم صغير» روايت ابوسعيد را به سند ديگر آورده است چنانكه گفته: حدّثنا... از ابوسعيد خُدرى از رسول خداصلى الله عليه وآله كه فرمود:

63ـ إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ مَا إنْ تَمَسّكْتُمْ بِهِ لَنْ‏تَضِلّوا: كِتَابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى. وَ إنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. روايت نكرده است اين را از هارون بن سعد مگر يونس. ⁽¹⁸³⁾ و نيز طبرانى اين حديث شريف را به روايت ابوسعيد خدرى در «مُعْجَم أوْسَط» اخراج نموده است...

و نورالدين سمهودى در «جواهر العِقْدَين» بعد از نقل حديث ثقلين از لفظ تِرْمذى گفته : معنى آن را احمد در مسندش از ابوسعيد خدرى روايت كرده است و عبارت آن اين است كه:

64ـ إنّ رَسُولَ‏اللهِ‏صلى الله عليه وآله: قَالَ: إنّى اُوشِكُ أنْ اُدْعَى فَاُجِيبَ، وَ إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللهِ ـ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ‏السّمَاءِ إلَى الأرْضِ ـ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى، فَإنّ اللّطِيفَ الْخَبِيرَ (ظ) أخْبَرَنِى أنّهُمَا لَنْ‏يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ، فَانْظُرُوا بِمَا تَخْلُفُونّى فِيهِمَا؟ اين حديث را ايضاً طبرانى در «اوسط» و ابويعلى و غيرهما استخراج كرده‏اند و در سندش باكى نيست. ⁽¹⁸⁴⁾ ، ⁽¹⁸⁵⁾

سيزدهم: حديث ثقلين به روايت زيدبن أرقم:

مضامين روايات و اسناد روايات وارده از طريق زيدبن ارقم از همه طرق آن زيادتر است؛ و همچنين علمائى از عامّه كه حديث وى را روايت كرده‏اند بيشترند. اينك ما در اينجا به برخى از روايات وارده از او كه علماى عامّه در كتب خود آورده‏اند مى‏پردازيم:

سمهودى در «جواهر الْعِقدَين فى فضل الشّرفين: شرفِ العلم الجَلِىّ و النّسَبِ الْعَلِىّ» ⁽¹⁸⁶⁾ گويد: طبرانى در «اوسط» و ابُويَعْلى و غيرهما با سند خوب، و حافظ ابومحمّد عبدالعزيز در «معالم العترة النّبويّة»، و در «صحيح» مسلم و غيره از زيدبن ارقم روايت است كه رسول خداصلى الله عليه وآله در كنار آبى كه ميان مكّه و مدينه بود و به خم ناميده مى‏شد، براى خطبه برخاست و حمد و ثناى خداوند را بجاى آورد و مردم را به مواعظ و يادآوريهاى خود متمتّع ساخت و سپس فرمود:

65ـ ألاَ يَا أيّهَا النّاسُ! إنّمَا أنَا بَشَرٌ يُوشِكُ أنْ يَأتِىَ رَسُولُ رَبّى فَاُجِيبَ، وَ إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ، أوّلُهُمَا كِتَابُ‏اللهِ فِيهِ الْهُدَى وَ النّورُ، فَخُذُوا بِكِتَابِ اللهِ وَ اسْتَمْسِكُوا بِهِ ـ فَحَثّ عَلَى كِتَابِ اللهِ وَ رَغّبَ فِيهِ. ثُمّ قَالَ: ـ وَ أهْلُ بَيْتِى! اُذَكّرُكُمُ اللهَ فِى أهْلِ بَيْتِى، اُذَكّرُكُمُ اللهَ فِى أهْلِ بَيْتى، اُذَكّرُكُمُ اللهَ فِى أهْلِ بَيْتِى ! ⁽¹⁸⁷⁾

«آگاه باشيد اى مردم كه من فقط بشرى مثل شما هستم، و نزديك است فرستاده پروردگارم بيايد و من دعوت وى را اجابت نمايم، و من در ميان شما دو چيز ارزشمند و نفيس را مى‏گذارم، اوّل آن دو چيز كتاب خداست كه در آن هدايت و نور است، پس كتاب خدا را بگيريد و بدان استمساك نمائيد! ـ در اين حال پيغمبر مردم را بر كتاب خدا تشويق و ترغيب نمود و سپس فرمود: ـ و اهل بيت من! من خدا را به ياد شما مى‏آورم درباره أهل بيتم! من خدا را به ياد شما مى‏آورم درباره أهل بيتم! من خدا را به ياد شما مى‏آورم درباره أهل بيتم!»

دوم حديثى كه مسلم در «صحيح» خود آورده است همان متن اوّل است به اضافه تخريجى كه جرير از ابوحيّان از زيدبن ارقم نموده، و در آن زياد نموده است كه:

66ـ كِتَابُ اللهِ فِيهِ الْهُدَى وَ النّورُ، مَنِ اسْتَمْسَكَ بِهِ وَ أخَذَ بِهِ كَانَ عَلَى الْهُدَى، وَ مَنْ أخْطَأهُ ضَلّ. ⁽¹⁸⁸⁾ ، ⁽¹⁸⁹⁾

سوم حديثى كه مسلم آورده است با سند دگرى از ابن مسروق از يزيدبن حيّان از زيدبن ارقم؛ كه ابن مسروق گفت: من و يزيدبن حيّان بر زيد وارد شديم، و يزيد به او گفت: تو به خير بسيارى رسيده‏اى؛ با رسول خداصلى الله عليه وآله مصاحبت نمودى و در پشت سر او نماز خواندى ! در اينجا حديث را به مانند حديث ابوحيّان مى‏آورد مگر آنكه گفتار رسول خداصلى الله عليه وآله را بدين‏گونه روايت مى‏كند:

67ـ ألاَ وَ إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ ثَقَلَيْنِ: أحَدُهُمَا كِتَابُ اللهِ هُوَ حَبْلُ اللهِ، مَنِ‏اتّبَعَهُ كَانَ عَلَى الْهُدَى، وَ مَنْ تَرَكَهُ كَانَ عَلَى ضَلاَلَةٍ . ⁽¹⁹⁰⁾ و در اين روايت است كه ما به زيد گفتيم: مراد از اهل بيت او زنهاى او مى‏باشند؟!

زيد گفت: نه قسم به خدا! زن روزگارى با شوهر خود است پس از آن، او را طلاق مى‏دهد و به سوى پدرش و خويشاوندانش برمى‏گردد. مراد از اهل‏بيت رسول خدا، اصل او و عَصَبه او هستند كه پس از پيغمبر صدقه بر ايشان حرام شده است. ⁽¹⁹¹⁾

ابن مغازلى در «مناقب» خود با سند متّصلش يك روايت با عبارت: إنّى تَارِكٌ فِيكُمْ ثَقَلَيْنِ : كِتَابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى، وَ إنّهُمَا لَنْ‏يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ ⁽¹⁹²⁾ آورده است، كه حاكم در «مستدرك» ⁽¹⁹³⁾ و حافظ ترمذى در «جامع» ⁽¹⁹⁴⁾ و ايضاً حاكم در «مستدرك» ⁽¹⁹⁵⁾ و طبرانى در «معجم كبير» ⁽¹⁹⁶⁾ خود آورده‏اند.

و روايت ديگرى با سند متّصلش آورده است كه از جهت عبارت بعينها مثل روايت اوّل از «صحيح» مسلم مى‏باشد كه ما به شماره 65 ذكر نموديم. ⁽¹⁹⁷⁾

و اين روايت را حافظ دارمى در «سنن» خود ⁽¹⁹⁸⁾ كتاب فضائل القرآن، و احمدبن حنبل در «مُسند» خود ⁽¹⁹⁹⁾ با ذكر نصّ حديث و در جاى ديگر ⁽²⁰⁰⁾ با اعتراف به مسلّميّت و ثبوت آن، و حافظ بيهقى ⁽²⁰¹⁾ همگى با عين سند و عبارت از ابوحيّان تيمى روايت كرده‏اند. ابن مغازلى روايت ديگرى دارد كه ما به شماره 80 خواهيم آورد.

ملاّ على متّقى در «كنزالعمّال» چهار روايت از زيدبن ارقم ذكر مى‏كند:

أوّل همان مضمونى است كه ما به شماره 43، از روايات مرويّه از زيدبن ثابت آورديم، او نيز از «مسند» احمدبن حنبل و طبرانى در «معجم كبير» و «سُنَن» سعيدبن منصور از زيدبن ثابت، و از طبرانى در «معجم‏كبير» از زيدبن ارقم روايت مى‏كند. ⁽²⁰²⁾

دوم از «مستدرك» حاكم از زيدبن ارقم روايت مى‏كند كه رسول خدا فرمود:

67ـ أيّهَا النّاسُ! اِنّى تَارِكٌ فِيكُمْ أمْرَيْنِ لَنْ‏تَضِلّوا إنِ اتّبَعْتُمُوهُمَا : كِتَابَ‏اللهِ وَأهْلَ‏بَيْتِى عِتْرَتِى ⁽²⁰³⁾ . تَعْلَمُونَ أنّى أوْلَى بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أنْفُسِهِمْ! مَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِىّ مَوْلاَهُ. ⁽²⁰⁴⁾

«اى مردم من در ميان شما دو امر را باقى مى‏گذارم كه اگر از آن دو پيروى كنيد گمراه نمى‏شويد : كتاب خدا و اهل‏بيت من كه عترت من مى‏باشند. شما مى‏دانيد كه ولايت من به مؤمنين از ولايت خودشان به خودشان شديدتر و اكيدتر است! هر كس كه من مولاى او هستم، پس على مولاى اوست.»

سوم روايتى است كه از طبرانى در «معجم كبير» و از «مستدرك» حاكم از ابوطفيل از زيدبن ارقم آورده است كه:

69ـ كَأنّى قَدْ دُعِيتُ فَأجَبْتُ! إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ، أحَدُهُمَا أكْبَرُ مِنَ الآخَرِ: كِتَابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى. فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا؟! فَإنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ . إنّ اللهَ مَوْلاَىَ و أنَا وَلِىّ كُلّ مُؤمِنٍ، مَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِىّ مَوْلاَهُ . اَللّهُمّ وَالِ مَنْ وَالاَهُ، وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ. ⁽²⁰⁵⁾

چهارم روايتى است كه از طبرانى در «معجم كبير» از ابوطفيل ⁽²⁰⁶⁾ از زيدبن ارقم روايت مى‏كند؛ آنگاه خطبه رسول‏الله را در غدير خمّ و شهادت طلبيدن آن حضرت را از مؤمنين بيان مى‏كند، تا مى‏رسد به اينجا كه رسول خدا مى‏فرمايد:

ألاَ هَلْ تَسْمَعُونَ؟! فَإنّى فَرَطُكُمْ عَلَى‏الْحَوْضِ وَ أنْتُمْ وَارِدُونَ عَلَىّ الْحَوْضَ، وَ إنّ عَرْضَهُ أبْعَدُ مَا بَيْنَ صَنْعَاءَ وَ بُصْرَى، فِيهِ أقْدَاحٌ عَدَدَ النّجُومِ مِنْ فِضّةٍ. فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِى الثّقَلَيْنِ؟!

قَالُوا: وَ مَا الثّقَلانِ يَا رَسُولَ اللهِ؟!

قَالَ: كِتَابُ اللهِ ـ طَرَفُهُ بِيَدِاللهِ وَ طَرَفُهُ بِأيْدِيكُمْ، فَاسْتَمْسِكُوا بِهِ وَ لاَتَضِلّوا ـ وَ الْآخَرُ عِتْرَتِى. و إنّ اللّطِيفَ الْخَبِيرَ نَبّأنِى أنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. فَسَألْتُ ذَلِكَ لَهُمَا رَبّى. فَلاَتَقَدّمُوهُمَا فَتَهْلِكُوا، وَ لاَ تُقْصِرُوا عَنْهُمَا فَتَهْلِكُوا، وَ لاَتَعَلّمُوهُمْ فَإنّهُمْ أعْلَمُ مِنْكُمْ. ⁽²⁰⁷⁾

مَنَ كُنْتُ أوْلَى بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَعَلِىّ وَلِيّهُ. اللّهُمّ وَالِ مَنْ وَالاَهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ. ⁽²⁰⁸⁾

حاكم نيشابورى در «مستدرك» پس از بيان حديث زيدبن ارقم همان طور كه در شماره 69 از «كنزالعمّال» بيان كرديم، بعد از قول رسول‏الله (وَ أنَا وَلِىّ كُلّ مُؤمِنٍ) مى‏گويد: در اين حال دست على را گرفت و گفت: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهَذَا مَوْلاَهُ (فَهَذَا وَلِيّهُ) اللّهُمّ وَالِ مَنْ وَالاَهُ، وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ. ⁽²⁰⁹⁾

و نيز حاكم در پايان روايتى كه به شماره 68 از «كنزالعمّال» آورديم بدين عبارت آورده است: ثّمَ قَال: أتَعْلَمُونَ أنّى أوْلَى بِالْمُؤمِنِينَ مِنْ أنْفُسِهِمْ؟! ـثَلاَثَ مَرّاتٍـ قَالُوا: نَعَمْ، فَقَالَ رَسُولُ اللهِ‏صلى الله عليه وآله: مَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فعَلِىّ مَوْلاَهُ. ⁽²¹⁰⁾

و ذهبى نيز در «تلخيص المستدرك» اين دو روايت را تخريج كرده و در ذيل صفحه مطبوع به طبع رسيده است.

خوارزمى: مُوَفّقُ بن احمد اخطَب خوارزم، با سند متّصل خود از زيدبن ارقم روايت كرده است كه: چون رسول خداصلى الله عليه وآله در مراجعت از حجّةالوداع در غدير خم نزول كردند و امر كردند تا زير درختهاى آنجا را پاكيزه و جارو نمايند فرمودند:

70ـ كَأنّى قَدْ دُعِيتُ فَأجَبْتُ؛ إنّى تَرَكْتُ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ، أحَدُهُمَا أكْبَرُ مِنَ الآخَرِ: كِتَابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى. فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا؟! فَإنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ .

ثُمّ قَالَ: إنّ اللّهَ عَزّوَجَلّ مَوْلاَىَ و أنَا وَلِىّ كُلّ مُؤمِنٍ ⁽²¹¹⁾ وَ مُؤمِنَةٍ. ثُمّ اَخَذَ بِيَدِ عَلِىّ فَقَالَ: مَنْ كُنْتُ وَلِيّهُ فَهَذَا وَلِيّهُ . اللّهُمّ وَالِ مَنْ والاَهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ.

ابوطُفَيْل كه راوى روايت از زيدبن ارقم است مى‏گويد: من به او گفتم: تو عين اين گفتار را از رسول خدا شنيدى؟! گفت: آرى و هيچ كس در زير آن درختان عظيم نبود مگر آنكه با چشمش ديد و با گوشش شنيد. ⁽²¹²⁾

أبُونُعَيْم اصفهانى در كتاب «مَنْقبة المُطهّرين» بنابر نقل علاّمه آيةالله ميرحامد حسين هندى از منقولِ آن كتاب سه روايت ذكر نموده است. اوّل از ابوسعيد و زيدبن ارقم كه رسول خدا فرمود:

71ـ إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ، أحَدُهُمَا أثْقَلُ مِنَ الآخَرِ: كِتَابَ‏اللهِ ـ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السّمَاءِ إلَى الأرْضِ ـ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى، فَإنّهُمَا لَنْ‏يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا؟! ⁽²¹³⁾

دوم از زيدبن ارقم كه مى‏گويد: پس از حجّ با رسول خدا به جُحْفه مراجعت كرديم و آن حضرت در غدير خمّ نماز ظهر را انجام داد و پس از آن به خطبه برخاست و گفت:

72ـ يَا أيّهَا النّاسُ! هَلْ تَسْمَعُونَ؟! اِنّى رَسُولُ اللهِ إلَيْكُمْ، إنّى اُوشِكُ أنْ اُدعَى، إنّى مَسْئُولٌ وَ إنّكُمْ مَسْئُولُونَ، إنّى مَسْئُولٌ هَلْ بَلّغْتُكُمْ؟ وَ أنْتُمْ مَسْئُولُونَ هَلْ بُلّغْتُمْ؟! فَمَاذَا أنتُمْ قَائِلُونَ؟!

قَالَ: قُلْنَا: يَا رَسُولَ‏اللهِ بَلّغْتَ وَ جَهَدْتَ. قَالَ: اللّهُمّ اشْهَدْ وَ اَنَا مِنَ الشّاهِدينَ. اَلاَ هَلْ تَسْمَعُونَ؟ إنّى رَسُولُ اللهِ إلَيْكُمْ، مُخَلّفٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ، فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا؟! قَالَ: قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللهِ وَ مَا الثّقَلانِ؟!

قَالَ: الثّقَلُ الأكْبَرُ كِتَابُ اللهِ، سَبَبٌ طَرَفُهُ بِيَداللهِ وَ طَرَفُهُ بِأيْدِيكُمْ فَتَمَسّكُوا بِهِ لَنْ‏تَهْلِكُوا وَ تَضِلّوا، وَ الآخَرُ عِتْرَتِى، فَإنّهُمَا لَنْ يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. ⁽²¹⁴⁾

سوم نيز از زيدبن ارقم آورده است كه رسول خدا روزى در بين مكّه ومدينه در جائى كه آب بود و به آن خمّ مى‏گفتند توقّف نمود و در ميان ما به خطبه قيام فرمود، و پس از حمد و ثناى خداوندى و پند و اندرز به ما فرمود:

73ـ أمّا بَعْدُ، ألاَ يَا أيّهَا النّاسُ! إنّمَا أنَا بَشَرٌ يُوشِكُ أنْ يَأتِيَنِى رَسُولُ رَبّى عَزّوَجَلّ فَاُجِيبَ. وَ إنّى تارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ، أوّلُهُمَا كِتَابُ اللهِ فِيهِ الْهُدَى وَ النّورُ. فَخُذُوابِكِتَابِ اللهِ فَاسْتَمْسِكُوا بِهِ!

فَحَثّ عَلَى كِتَابِ اللهِ وَ رَغّبَ فِيهِ وَ قَالَ (ثُمّ قَالَ: و ظ) أهْلُ‏بَيْتِى، اُذَكّرُكُمُ اللهَ فِى أهْلِ‏بَيْتِى! اُذَكّرُكُمُ اللهَ فِى أهْلِ بَيْتِى!

حُصَيْن كه يكى از حاضران و پرسش كنندگان است به او مى‏گويد: اى زيد، اهل بيت رسول‏خدا چه كسانى هستند؟ آيا زنان او أهل بيت او نيستند؟ زيد مى‏گويد: زنان او از اهل بيت اويند وليكن اهل بيت او كسى است كه پس از وى صدقه بر او حرام است. حصين مى‏گويد: گفتم: كيانند ايشان؟ زيد گفت: آل على و آل جعفر و آل عقيل و آل عبّاس. ⁽²¹⁵⁾

تفسيرى كه از اهل بيت نموده است گفتار خود زيد است، و به دلائل عديده‏اى تفسيرى باطل است و بعضى از علماء عامّه هم بر اين تفسير اشكال نموده‏اند، و ما انشاءالله تعالى در اين موضوع بحث خواهيم نمود. ⁽²¹⁶⁾

بايد دانست كه روايت اخيرى را كه ما از منقول ابُونُعَيم از منقول صاحب «عبقات» آورديم و به شماره 73 موسوم گشت، بسيارى از علماى عامّه از جمله زَرَنْدى در «نظم دُرَرالسّمْطَيْن»، ⁽²¹⁷⁾ و بيهقى در «سنن»، ⁽²¹⁸⁾ و ابن حَجَر هيتمى در «الصواعق المحرقة» ⁽²¹⁹⁾ و علاّمه شيخ رضى‏الدين صغانى در كتاب «مشارق الانوار النبويّة من صحاح الأخبار المصطفويّة» آورده‏اند با اين تفاوت كه عبارت اُذَكّرُكُمُ اللهَ فِى أهْلِ‏بَيْتِى را سه بار ذكر نموده‏اند.

زَرندى در «نظم دُرَرالسّمطين» علاوه بر اين روايت، و علاوه بر روايتى كه ما در شماره 59 از ابوسعيد خُدْرى آورديم، و در اينجا به جهت عدم تكرار مضمون آن به روايت زيدبن ارقم صرف نظر شد، روايت ديگرى از زيدبن ارقم از رسول خداصلى الله عليه وآله در روز حجّة الوداع بدين مضمون نقل مى‏كند كه:

74ـ إنّى فَرَطُكُمْ عَلَى الْحَوْضِ وَ أنْتُمْ تَبَعِى، وَ إنّكُمْ تُوشِكُونَ أنْ تَرِدُوا عَلَىّ الْحَوْضَ فَأسْألَكُمْ عَنْ ثَقَلِى كَيْفَ خَلَفْتُمُونّى فِيهِمَا؟ ! در اين حال مردى از مهاجرين برخاست و گفت: مراد از دو چيز نفيس چيست؟ قَالَ: الأكْبَرُ مِنْهُمَا كِتَابُ اللهِ سَبَبٌ طَرَفُهُ بِيَداللهِ وَ سَبَبٌ طَرَفُهُ بِأيْدِيكُمْ فَتَمَسّكُوا بِهِ؛ وَ الأصْغَرُ عِتْرَتِى.

فَمَنِ اسْتَقْبَلَ قِبْلَتِى وَ أجَابَ دَعْوَتِى فَلْيَسْتَوْصِ لَهُمْ خَيْراً ـ أوْ كَمَا قَالَ رَسُولُ اللهِ‏صلى الله عليه وآله ـ فَلاَ تَقْتُلُوهُمْ، وَ لاَتَقْهَرُوهُمْ وَ لاَتُقْصِرُوا عَنْهُمْ، وَ إنّى سَألْتُ لَهُمُ اللّطِيفَ الْخَبِيرَ، فَأعْطَانِى أنْ يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ كَهَاتَيْنِ ـ وَ أشَارَ بِالْمُسَبّحَتَيْنِ ـ؛ نَاصِرُهُمَا لِى نَاصِرٌ، وَ خَاذِلُهُمَا لِى خَاذِلٌ، وَ وَلِيّهُمَا لِى وَلِىّ، وَ عَدُوّهُمَا لِى عَدُوّ. ⁽²²⁰⁾

رسول خداصلى الله عليه وآله بعد از فقره‏اى كه توصيه به كتاب به عترت است مى‏فرمايد : «پس كسى كه رو به قبله‏اى نماز مى‏گزارد كه من نماز مى‏گزارم، و دعوتى را كه من نمودم اجابت مى‏نمايد پس حتماً بايد نسبت به عترت من بر اساس توصيه من اراده خير و عمل خير داشته باشد ـ يا همان طور كه رسول خدا فرمودـ نبايد ايشان را بكشيد، و نبايد مورد قهر و خشونت خود قرار دهيد، و تا توان داريد نبايد درباره آنها كوتاهى كنيد، و من براى آنها از خداوند لطيف خواسته‏ام و خواهش مرا عطا فرموده است كه در حوض كوثر بر من مانند اين دو انگشت وارد شوندـ و رسول خدا اشاره به دو انگشت مُسَبّحه خود (سبّابه) نمودـ؛ كسى كه آنها را نصرت كند ناصر من است، و كسى كه آنها را خذلان نمايد خاذل من است، و ولىّ آنها ولىّ من است، و عدوىِ آنها عدوى من است.»

بدخشانى در كتاب «مِفْتَاحُ النّجا» گويد: طبرانى در «معجم كبير» خود از زيدبن ارقم آورده است كه:

75ـ قالَ رَسُولُ اللهِ‏صلى الله عليه وآله: إنّى لَكُمْ فَرَطٌ، و إنّكُمْ وَارِدُونَ عَلَىّ الْحَوْضَ ـ عَرْضُهُ مَا بَيْنَ صَنْعَاءَ إلَى بُصْرَى، فِيهِ عَدَدَ الْكَواكِبِ مِنْ قِدْحَانِ الذّهَبِ وَ الْفِضّةِـ فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِى الثّقَلَيْنِ؟ !

قِيلَ: وَ مَا الثّقَلاَنِ يَا رَسُولَ اللهِ؟!

قَال: الأكْبَرُ كِتَابُ اللهِ سَبَبٌ طَرَفُهُ بِيَد اللهِ وَ طَرَفُهُ بِأيْدِيكُمْ، فَتَمَسّكُوا بِهِ لَنْ تَزِلّوا وَ لاَتَضِلّوا؛ وَ الأصْغَرُ عِتْرَتِى، وَ إنّهُمَا لَنْ‏يَتَفَرّقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. وَ سَألْتُ لَهُمَا ذَلِكَ رَبّى . فَلاَتَقَدّمُوهُمَا فَتَهْلِكُوا، وَ لاَ تُعَلّمُوهُمْ فَإنّهُمْ أعْلَمُ مِنْكُمْ . ⁽²²¹⁾

حَمّوئى در «فرائد السّمْطَيْن» با سند متّصل خود روايتى نقل مى‏كند از يزيدبن حيّان كه گفت ما بر زيدبن ارقم وارد شديم و براى ما گفت: رسول خداصلى الله عليه وآله براى ما خطبه خواند و چنين گفت:

76ـ إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: أحَدُهُمَا كتَابُ اللهِ عَزّوَجَلّ، مَنْ تَبِعَهُ كَانَ عَلَى الْهُدَى، وَ مَنْ تَرَكَهُ كَانَ عَلىَ ضَلاَلَةٍ. ثُمّ أهْلُ بَيْتِى . اُذُكِرّكُمُ‏اللهَ فِى أهْلِ بَيْتِى، سه بار گفت. ⁽²²²⁾

ابن مغازلى در كتاب «فضائل القرآن» حديث ديگرى از زيد بن ارقم نقل مى‏كند كه رسول خداصلى الله عليه وآله فرمود:

77ـ إنّى تَارِكٌ فِيكُمُ الثّقَلَيْنِ: كِتَابَ‏اللهِ وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى وَ قَرَابَتى ـالحديث. ⁽²²³⁾

از طبرانى در «معجم كبير» وى روايتى درباره ثقلين به روايت حذيفة بن اُسَيْد غِفارى يا زيد بن ارقم تخريج شده است كه ما به جهت اهميّت و كثرت عنايت علماى عامّه به آن در اينجا به روايت علاّمه آية الله ميرحامد حسين هندى ـ اعلى الله مقامه الشريفـ مى‏آوريم . او مى‏فرمايد: علاّمه سخاوى در «استجلاب ارتقاء الغرف» گفته: [اما حديث حُذَيفة بن اُسَيْد الغفارى، آن را طبرانى در «معجم كبير» خود از طريق سلمة بن كهيل از ابوطفيل از ابوسعيد از زيد بن ارقم ـرضى‏الله عنهماـ روايت كرده‏اند كه او گفت:

78ـ لَمَا صَدَرَ رَسُولُ‏اللهِ‏صلى الله عليه وآله مِنْ حِجّةِ الْوَدَاعِ نَهَى أصْحَابَهُ عَنْ شَجَرَاتٍ بِالْبَطْحَاءِ مُتَقارِبَاتٍ أنْ يَنْزِلُوا تَحْتَهُنّ، ثُمّ بَعَثَ إلَيْهِنّ، فَقُمّ مَا تَحْتَهُنّ مِنَ الشّوْكِ، وَ عَمَدَ إلَيْهِنّ فَصَلّى تَحْتَهُنّ . ثُمّ قَامَ فَقَالَ: يَا أيّهَا النّاسُ! إنّى قَدْ نَبّأنِىَ اللّطِيفُ الْخَبِيرُ إنّهُ لَنْ‏يُعَمّرَ نَبِىّ إلاّ نِصْفَ عُمْرِ الّذِى يَليهِ مِنْ قَبْلِهِ. وَ إنّى لَأظُنّ أنْ يُوشِكَ أنْ اُدْعَى فَاُجيِبَ، وَ اِنّى مَسْئولٌ وَ إنّكُمْ مَسْئُولُونَ، فَمَاذَا أنْتُمْ قَائِلُونَ؟!

قَالُوا: نَشْهَدُ أنّكَ قَدْ بَلّغْتَ وَ جَهَدْتَ وَ نَصَحْتَ، فَجَزاكَ اللهُ خَيْراً .

فَقَالَ: ألَيْسَ تَشْهَدوُنَ أنْ لاَ إلَهَ إلاّ اللهُ، وَ أنّ مُحَمّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، وَ أنّ جَنّتَهُ حَقّ، وَنَارَهُ حَقّ، وَ أنّ الْمَوْتَ حَقّ، وَ أنّ الْبَعْثَ حَقّ بَعْدَالْمَوْتِ، وَ أنّ السّاعَةَ اتِيَةٌ لاَ رَيْبَ فِيهَا، وَ أنّ اللهَ يَبْعَثُ مَنْ فِى الْقُبُورِ؟!

قَالُوا: بَلَى! نَشْهَدُ بِذَلِكَ، قَالَ: اللّهُمّ اشْهَدْ!

ثُمّ قَالَ: يَا أيّهَا النّاسُ! إنّ اللهَ مَوْلاَىَ وَ أنَا مَوْلَى الْمُؤمِنينَ، وَ أنَا أوَلَى بِهِمْ مِنْ أنْفُسِهِمْ، فَمَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَهَذَا مَوْلاَهُ ـ يَعْنِى عَلِيّاًـ اللّهُمّ وَالِ مَنْ وَالاَهُ، وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ.

ثُمّ قالَ: أيّهَا النّاسُ! إنّى فَرَطُكُمْ وَ إنّكُمْ وَارِدُونَ عَلَىّ الْحَوْضَ، حَوْضٌ عَرْضُهُ مَا بَيْنَ بُصْرَى إلَى صَنْعَاءَ، فِيهِ عَدَدَ الْنّجُومِ قِدْحَانٌ مِنْ فِضّةٍ، وَ إنّى سَائِلُكُمْ حِينَ تَرِدُونَ عَلَىّ عَنِ الثّقَلَيْنِ، فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونّى فِيهِمَا؟! الثّقَلُ الأكْبَرُ كِتَابُ اللهِ عَزّوَجَلّ سَبَبٌ طَرَفُهُ بِيَداللهِ وَ طَرَفُهُ بِأيْدِيكُمْ، فَاسْتَمْسِكُوا بِهِ لاَ تَضِلّوا وَ لاَ تُبَدّلُوا، وَ عِتْرَتِى أهْلَ‏بَيْتِى؛ فَإنّهُ قَدْ نَبّأنِىَ اللّطِيفُ الْخَبِيرُ أنّهُمَا لَنْ‏يَنْقَضِيَا حَتّى يَرِدَا عَلَىّ الْحَوْضَ. ⁽²²⁴⁾ ، ⁽²²⁵⁾

«چون رسول‏الله‏صلى الله عليه وآله از حجّةالوداع بيرون آمد، نهى كرد اصحاب خود را از فرودآمدن در زير چند درختى كه نزديك به هم روئيده بودند. سپس فرستاد تا خارهاى زمين زير آنها را برچيدند و زمين را براى نشستن هموار نمودند. رسول خدا متوجّه آن صوب شد، و در زير آنها نماز خواند. پس از نماز برخاست و گفت: اى مردم! خداوند لطيف خبير به من خبر داده است كه هيچ پيامبرى عمر نمى‏كند مگر به قدر نصف عمر پيامبرى كه قبل از او بوده است. و من مى‏دانم كه به نزديكى خوانده مى‏شوم و اجابت مى‏كنم و من مورد سؤال و بازخواست قرار مى‏گيرم، و شما نيز مورد بازخواست و سؤال قرار مى‏گيريد، پس درباره من چگونه شهادت مى‏دهيد؟!

گفتند: شهادت مى‏دهيم كه تبليغ كردى و رسالات خود را رسانيدى، و سعى و كوشش در راه نبوّت و ابلاغ آن نمودى، و نصيحت و خيرخواهى و راهنمائى فرمودى! پس خدايت تو را جزاى خير دهد !

در اين حال پيامبر گفت: آيا شما شهادت نمى‏دهيد كه معبودى غير از الله نيست، و اينكه محمّد بنده او و فرستاده اوست، و اينكه بهشت او حقّ است وآتش او حقّ است، و اينكه مرگ حقّ است، و اينكه برانگيخته شدن مردگان پس از مرگ حقّ است، و اينكه ساعت بر پا شدن قيامت بدون شك آمدنى است و اينكه خداوند تمام كسانى را كه در ميان گورها خفته‏اند بر مى‏انگيزاند؟ !

گفتند، آرى! شهادت مى‏دهيم بدين مطالب. رسول خدا گفت: بارخدايا تو گواه باش! سپس گفت : اى مردم! خداوند صاحب اختيار و اراده من است، و من صاحب اختيار مؤمنين هستم، و من اولى هستم به مؤمنين از اولويّت آنهابه خودشان. پس هر كس كه من مولاى او هستم، پس اين ـيعنى علىـ مولاى اوست. خداوندا! تو ولايت كسى را داشته باش كه او ولايت على را دارد، و دشمن كسى باش كه على را دشمن دارد.

و پس از آن گفت: اى مردم! من علمدارِ پيشرو شما هستم و شما به دنبال من بر من در حوض وارد مى‏شويد، حوضى كه وسعتش به قدر مساحت ما بين بُصراى شام و صَنعاء يمن است، در آن حوض به قدر ستارگان آسمان كاسه‏هاى خالى از نقره است، و چون شما به سوى من آئيد من از شما درباره ثقلين بازخواست و پرسش مى‏كنم، پس شما بنگريد ببينيد تا چگونه خلافت مرا در آن دو چيز ادا مى‏كنيد؟ ثقل بزرگتر كتاب خداست عزّوجلّ، كه سبب و واسطه‏اى است كه يك سوى آن به دست خداست، و سوى دگرش به دست شماست، پس بدان تمسّك كنيد، گمراه نشويد و در آن تبديل و تغيير به عمل نياوريد! و عترت من اهل‏بيت من ثَقَل ديگر است. حقّاً و تحقيقاً خداوند لطيف خبير مرا آگاه كرده است كه آن دو چيز منقضى نمى‏شوند و از بين نمى‏روند تا در حوض كوثر بر من وارد شوند.»